Onderzoeks- en innovatiebeleid - Montesquieu Instituut

De Europese Unie voert een gemeenschappelijk beleid voor onderzoek en innovatie. Doel is het vergroten van het Europese concurrentievermogen. Europa moet een dynamische en concurrerende kenniseconomie worden. Daarnaast moet het beleid bijdragen aan het oplossen van maatschappelijke problemen, zoals de klimaatverandering.

De EU stelt daarvoor budget beschikbaar en heeft verschillende programma's om onderzoek te stimuleren.

Speerpunten zijn:

• - 

  samenwerking organiseren
• - 

  betere coördinatie van het nationale en het Europese beleid
• - 

  het bevorderen van de totstandbrenging van netwerken van onderzoeksteams
• - 

  het vergroten van de mobiliteit van onderzoekers en ideeën

Inhoudsopgave van deze pagina:

Uitgebreid

Delen

1. Ontwikkeling in vogelvlucht
2. Wie doet wat

3. Juridisch kader
4. Meer informatie

De Europese Unie voert een actief beleid ter stimulering van de toepassing van vernieuwende technieken in het bedrijfsleven. De EU wil de introductie van innovatieve producten vergemakkelijken, zodat de Europese economie de concurrentie met andere economieën aankan.

Een factor die meespeelt in de vorming van het Europese onderzoeksbeleid is de achterstand die Europa heeft ten opzichte van Amerika en Japan in termen van het commercieel benutten van de wetenschappelijke bevindingen. Zo vragen Amerikaanse ondernemingen per miljoen inwoners per jaar veel meer patenten aan dan Europese bedrijven.

Ook moet onderzoek bijdragen aan oplossingen voor maatschappelijke problemen. Zo kan er bijvoorbeeld gezonder eten of energiezuinige apparatuur worden ontwikkeld en naar wetenschappelijke oplossingen voor de vergrijzing worden gezocht.

Budget

Om deze doelen te bereiken geeft de EU veel geld uit aan het ondersteunen van wetenschappelijke onderzoeksprojecten. Zo werd in juli 2010 bekend gemaakt dat de Europese Commissie voor het jaar 2011 in de EU-begroting een recordbedrag van 6,4 miljard euro beschikbaar heeft gesteld voor onderzoeks- en innovatieprojecten. In 2011 maakte de Commissie bekend dit bedrag nog eens te verhogen met 7 miljard euro. Dit geld komt ten goede aan onderzoeksprojecten in zowel wetenschappelijke als commerciële omgevingen. Een dergelijke investering levert volgens de Europese Commissie zo'n 165.000 banen op. "Investeren in onderzoek en innovatie is de enige slimme en blijvende manier om uit de crisis te raken", zei de Ierse EU-commissaris Máire Geoghegan-Quinn (Onderzoek).

In 2012 vond de grootste uitgavenstijging op de Europese begroting plaats bij het Onderzoeks- en innovatiebeleid (+10,35%). In het kader van het bevriezen van het EU-budget klinkt vanuit verschillende EU-landen echter de roep om het budget voor onderzoek en innovatie flink te verlagen.

Onderzoeksprogramma's

Met dit geld worden verschillende onderzoeksprogramma's en innovatieve initiatieven gefinancierd. Die programma's stimuleren onderzoek door bedrijven, samenwerking tussen universiteiten en het bedrijfsleven en samenwerking tussen universiteiten onderling. Ook moeten Europese universiteiten meer samenwerken met universiteiten in andere delen van de wereld, zoals de Verenigde Staten of India.

De EU organiseert en steunt op Europees niveau ondernomen onderzoeksactiviteiten met kaderprogramma's voor onderzoek. Tussen 2007 en 2013 is dat het Zevende Kaderprogramma voor Onderzoek. Een belangrijk doel in dit programma is dat onderzoek moet bijdragen aan het vormen van een sterke, concurrerende kenniseconomie. Inmiddels heeft de Europese Commissie ook een voorstel gedaan voor het Achtste Kaderprogramma voor Onderzoek, waarmee een bedrag van 80 miljard euro gemoeid is. Het programma is omgedoopt tot 'Horizon 2020' omdat het tot doel heeft de Europa 2020-strategie van de 'Innovatie-Unie' te verwezenlijken.

In de Europa 2020-strategie, de lange termijnstrategie van de Europese Unie, hebben onderzoek en innovatie ook een centrale plaats. Onderdeel van deze strategie is het vlaggenschipinitiatief 'Innovatie-Unie', dat topwetenschap moet combineren met een zeer innovatieve economie.

Enkele concrete Europese initiatieven om onderzoek en innovatie te stimuleren zijn de volgende:

• - 

  In het jaar 2000 heeft de Europese Commissie het begrip Europese Onderzoeksruimte (EOR) geïntroduceerd
• - 

  Het Europese strategieforum voor onderzoeksinfrastructuren (ESFRI) probeert een coherente besluitvorming op het gebied van onderzoeksbeleid te bevorderen. Grootschalige onderzoeksprojecten moeten via het forum op elkaar worden afgestemd
• - 

  Tevens heeft de Europese Commissie samen met de Europese Investeringsbank een fonds voor de financiering van onderzoek en innovatie ingesteld. Hiermee hoopt ze het risicovolle karakter van investeringen in onderzoek te spreiden en te verkleinen
• - 

  In 2008 werd het Europees Instituut voor Innovatie en Technologie (EIT) opgericht

Toegang tot onderzoeksdata

In juli 2012 kwam de Europese Commissie met voorstellen om de toegang tot Europese onderzoeksresultaten te verbeteren. Het idee is om vanaf 2014 alle artikelen van wetenschappelijk onderzoek dat is gefinancierd met Europees geld via het internet toegankelijk te maken. Wetenschappelijke gegevens worden zo makkelijker bruikbaar voor onderzoekers en bedrijven. Burgers kunnen daardoor sneller van wetenschappelijke ontdekkingen profiteren.

Europese Onderzoeksruimte (EOR)

De Europese onderzoeksruimte omvat alle middelen waarover de Gemeenschap beschikt om de onderzoeks- en innovatie-activiteiten beter te coördineren, zowel op het niveau van de lidstaten als op dat van de Europese Unie. De Europese onderzoeksruimte heeft tot doel bij te dragen aan het totstandbrengen van gemeenschappelijk onderzoeksbeleid. Dit wordt gezien als een beslissende ambitie van de Europese Unie. De onderzoeksruimte moet in 2014 actief worden.

Octrooien

Om onderzoek en innovatie te stimuleren wil de Europese Unie het aanvragen van octrooien eenvoudiger en goedkoper maken. Om te voorkomen dat bedrijven in alle lidstaten van de Unie een octrooi moeten aanvragen, werkt de Unie aan de invoering van een gemeenschapsoctrooi. Het doel daarvan is tweeledig:

• - 

  kosten voor het aanvragen van een octrooi terugbrengen met zo'n 80%, zodat voor Europese bedrijven een betere concurrentiepositie wordt bereikt ten opzichte van bedrijven in de Verenigde Staten en Japan
• - 

  Onduidelijkheid wegnemen die is ontstaan doordat bedrijven te maken hadden met uiteenlopende nationale regelgeving op het gebied van octrooiaanvragen

Alleen Spanje en Italië doen voorlopig nog niet mee, omdat zij willen dat naast Engels, Frans en Duits, ook hun eigen talen worden erkend voor de nieuwe patentregeling.

Innovatieprijzen

Ook reikt de Europese Commissie in samenwerking met het Europees Octrooibureau (EOB) jaarlijks prijzen uit aan onderzoekers die opmerkelijke resultaten hebben geboekt. Hiermee hoopt de Commissie het wetenschappelijk onderzoek in de Unie te stimuleren.

In 2011 werd onder andere een systeem voor het gebruik van brandstof uit biomassa bekroond met de European Inventor Award.

Evaluatie van Europees beleid voor onderzoek en innovatie

Op 2 september 2009 publiceerde de Europese Commissie een evaluatierapport over het Europese onderzoeks- en innovatiebeleid sinds 2005. De conclusies waren positief; in die vijf jaar heeft de EU de achterstand op het gebied van innovatie ten opzichte van de belangrijkste concurrenten Japan en de Verenigde Staten weten te verkleinen.

Uit het rapport kwamen ook lessen voor de toekomst naar voren. Zo zou de EU zich op de volgende punten moeten richten:

• - 

  een ondernemersklimaat scheppen waarin innovatie wordt gestimuleerd
• - 

  nieuwe technieken en diensten sneller toepassen in de industrie en het bedrijfsleven
• - 

  meer financiële steun voor nieuw onderzoek naar innovatieve technieken
• - 

  nauwere samenwerking tussen onderzoekers enerzijds en de industrie en het bedrijfsleven anderzijds

Galileo

Dit is een mondiaal satellietnavigatiesysteem dat momenteel wordt ontwikkeld door het Europees ruimteagentschap ESA en de Europese Commissie. Het bestaat uit 30 satellieten (27 + 3 reserve) die veel nauwkeuriger informatie kunnen verstrekken dan het Amerikaanse Global Positioning System (GPS). Het project bevindt zich momenteel in een vergevorderd stadium: de eerste vier satellieten zijn op 21 oktober 2011 en 12 oktober 2012 gelanceerd.

Recente ontwikkelingen

Volgens het European Commission Innovation Union Scoreboard 2013 zijn de innovatieprestaties in de EU ondanks de crisis jaar na jaar verbeterd, maar de innovatiekloof tussen de lidstaten wordt groter. De meest innovatieve landen hebben hun prestaties verder verbeterd, maar in andere landen is er geen vooruitgang.

De algemene rangschikking van de EU-lidstaten is relatief stabiel gebleven: Zweden spant de kroon gevolgd door Duitsland, Denemarken en Finland. Estland, Litouwen en Letland hebben sinds vorig jaar het meest vooruitgang geboekt.

Bij de besluitvorming op dit beleidsterrein spelen de Europese Commissie, de Raad van Ministers en het Europees Parlement een rol.

Initiatief voor nieuw beleid bij de Europese Commissie

Eerstverantwoordelijk is de Eurocommissaris voor Onderzoek en innovatie:

Invloed nationale parlementen

Nationale parlementen van de lidstaten kunnen binnen acht weken nadat de Europese Commissie een voorstel heeft bekendgemaakt, laten weten dat de Europese Unie zich niet met het onderwerp zou moeten bezighouden.

Vanuit het Nederlandse parlement zijn bij dit beleidsterrein betrokken:

Besluitvorming door Raad en Europees Parlement

De besluitvorming verloopt volgens de gewone wetgevingsprocedure. De raadsformatie die beslist over het Europese beleid inzake Onderzoek en Innovatie is de Raad Concurrentievermogen: interne markt, industrie en onderzoek. Besluiten worden genomen met gekwalificeerde meerderheid. Vertegenwoordigers voor Nederland in deze Raad zijn:

Voor het Europees Parlement beoordeelt de parlementaire commissie Industrie, onderzoek en energie de voorstellen van de Europese Commissie en de eventuele aanvullingen van de Raad. Voor Nederland is de volgende Europarlementariër lid:

De volgende Europarlementariërs zijn plaatsvervangend lid:

Als het Europees Parlement het  (eventueel aangepaste) voorstel goedkeurt, sluit een overeenstemming in de Raad van de Europese Unie de procedure af. Nederland heeft in de Raad 13 stemmen, op een totaal van 345. Als het voorstel door de Raad is goedgekeurd, zorgt de Nederlandse regering ervoor dat het voorstel nationaal wordt uitgevoerd.

Het onderzoeks- en innovatiebeleid vindt haar basis in het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VwEU):

• - 

  onderzoek- en ontwikkelingsbeleid: derde deel VwEU titel XIX art. 179, 180, 181, 187, 188, 190
• - 

  kaderprogramma's voor onderzoek: derde deel VwEU titel XIX art. 182, 183, 184, 185, 186
• - 

  innovatie en industrie: derde deel VwEU titel XVII art. 173

Hot issues

Europese Unie

Activiteitendossier

Factsheet Europees Parlement

Betrokken instanties

Statistiek