Kabinet-Balkenende I (2002-2003) - Montesquieu Instituut

Na acht jaar paars is er weer een centrumrechtse coalitie: CDA en VVD samen met nieuwkomer LPF (de Lijst Pim Fortuyn). De enorme verkiezingswinst van deze nieuwe partij (26 zetels) maakte een kabinet zonder deze partij bijna onmogelijk.

Het kabinet bestond uit veertien ministers: zes van het CDA, vier van de LPF en vier van de VVD. Inmiddels zijn er daarvan drie afgetreden. Er zijn veertien staatssecretarissen: vijf CDA'ers, vijf LPF'ers en vier VVD'ers. Premier is Jan Peter Balkenende (CDA). Het kabinet treedt op 22 juli 2002 aan en op 26 juli legt premier Balkenende de regeringsverklaring af.

Voortdurende spanningen in de LPF en een zich spoedig openbarende verstoorde relatie tussen vicepremier Bomhoff en minister Heinsbroek leiden uiteindelijk op 15 oktober tot de aanzegging door minister De Boer dat beide ministers moeten terugtreden. Voordat zij daartoe hebben besloten, maken de fractievoorzitters van CDA en VVD op 16 oktober bekend dat zij het vertrouwen in het kabinet opzeggen. Het kabinet wordt dan demissionair en, na verkiezingen, treedt op 27 mei 2003 het opvolgende kabinet-Balkenende II aan.

Het kabinet treedt aan in een politiek woelige periode. Vlak voor de verkiezingen van 15 mei 2002 was politiek leider van de LPF Pim Fortuyn vermoord. Nog door het tweede kabinet-Kok wordt een commissie-Van den Haak ingesteld die de beveiliging van Fortuyn moet onderzoeken. Het rapport van de commissie verschijnt op 17 december 2002. Er is daarin vooral kritiek op de BVD en het Korps Landelijke Politiediensten. Tot politieke problemen voor de ministers Remkes en Donner leidt dit echter niet.

Veiligheid is een belangrijk thema van het nieuwe kabinet. Er komt een aparte staatssecretaris voor openbare orde en veiligheid. Ook aan het asiel- en integratiebeleid wordt veel aandacht besteed. Er komt bij het ministerie van Justitie een minister voor Vreemdelingenbeleid en Integratie. In december 2002 debatteert de Tweede Kamer met premier Balkenende over 'waarden en normen'.

Enkele malen zijn uitlatingen van minister Nawijn aanleiding voor een debat. In november 2002 zorgen uitspraken van de minister in 'Nieuwe Revu' over herinvoering van de doodstraf voor opschudding. Een maand later is kritiek van Nawijn op het functioneren van de Tweede Kamer reden om hem ter verantwoording te roepen.

financieel-economische beleid

De verminderde economische situatie beperkt de ruimte voor investeringen in zorg en onderwijs. Er zijn plannen voor een nieuw zorgstelsel en voor beperking van het aantal WAO'ers. Om te bezuinigen worden fiscale voordelen voor 'groen' beleggen verminderd en wordt de spaarloonregeling versoberd. In de eerste helft van 2003 loopt de werkloosheid aanzienlijk op en is sprake van een lichte recessie.

Andere zaken die tijdens het kabinet-Balkenende I spelen, zijn:

• - 

  Het militaire optreden van de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en enkele andere landen in Irak. Dat optreden gebeurt zonder direct mandaat van de Veiligheidsraad. De Nederlandse regering wil geen militaire steun geven, maar steunt het optreden wel in politieke zin.
• - 

  Begin 2003 is er een uitbraak van vogelpest in de pluimveesector. Bedrijven worden geruimd en ook dieren die als hobbypluimvee worden gehouden, moeten worden vernietigd. Minister Veerman wordt zowel vanwege zijn aanpak van de crisis zowel geprezen als bekritiseerd.
• - 

  In maart 2003 is er een rel na uitlatingen van prinses Margarita, een nicht van de koningin. Beschuldigingen over machtsmisbruik en ongeoorloofd optreden door de AIVD leiden ook tot kritiek op de directeur van het Kabinet van de Koningin.

Minister-President
Mr.Drs. J.P. Balkenende (cda)

Viceminister-president
J.W. Remkes (vvd)
Dr. E.J. Bomhoff (lpf) (22 juli 2002 - 16 oktober 2002)
R.H. de Boer (lpf) (18 oktober 2002 - 27 mei 2003)

Algemene Zaken
minister: Mr.Drs. J.P. Balkenende (cda)

Buitenlandse Zaken
minister: Mr. J.G. de Hoop Scheffer (cda)
staatssecretaris: A.M.A. van Ardenne-van der Hoeven (cda)
staatssecretaris: Mr.Drs. A. Nicolaï (vvd)

Justitie
minister: Mr. J.P.H. Donner (cda)

minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie
minister: Mr. H.P.A. Nawijn (lpf)

Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
minister: J.W. Remkes (vvd)
staatssecretaris: R.H. Hessing (lpf)

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap(pen)
minister: M.J.A. van der Hoeven (cda)
staatssecretaris: Drs. A.D.S.M. Nijs (vvd)
staatssecretaris: Mr.Drs. C.H.J. van Leeuwen (lpf)

Financiën
minister: Drs. J.F. Hoogervorst (vvd)
staatssecretaris: Dr. S.R.A. van Eijck (lpf)

Defensie
minister: Mr. A.H. Korthals (vvd) (22 juli 2002 - 12 december 2002)
minister: H.G.J. Kamp (vvd) (12 december 2002 - 27 mei 2003)
staatssecretaris: C. van der Knaap (cda)

Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer
minister: H.G.J. Kamp (vvd)
staatssecretaris: Drs. P.L.B.A. van Geel (cda)

Verkeer en Waterstaat
minister: R.H. de Boer (lpf)
staatssecretaris: Drs. M.H. Schultz van Haegen-Maas Geesteranus (vvd)

Economische Zaken
minister: Mr. H.Ph.J.B. Heinsbroek (lpf) (22 juli 2002 - 16 oktober 2002)
minister: Drs. J.F. Hoogervorst (vvd) (16 oktober 2002 - 27 mei 2003)
staatssecretaris: Mr.Drs. J.G. Wijn (cda)

Landbouw, Natuurbeheer en Visserij
minister: Dr. C.P. Veerman (cda)
staatssecretaris: Ir. B.J. Odink (lpf)

Sociale Zaken en Werkgelegenheid
minister: Mr. A.J. de Geus (cda)
staatssecretaris: R.R.Ph. Bijlhout (lpf) (22 juli 2002 - 24 juli 2002)
staatssecretaris: Drs. M. Rutte (vvd)
staatssecretaris: K.L. Phoa (lpf) (9 september 2002 - 27 mei 2003)

Volksgezondheid, Welzijn en Sport
minister: Dr. E.J. Bomhoff (lpf) (22 juli 2002 - 16 oktober 2002)
minister: Mr. A.J. de Geus (cda) (16 oktober 2002 - 27 mei 2003)
staatssecretaris: Drs. C.I.J.M. Ross-van Dorp (cda)

Al enkele uren na de beëdiging van het kabinet maakt Philomena Bijlhout bekend af te treden als staatssecretaris van familie en emancipatiezaken. Zij had de formateur verkeerd ingelicht over haar deelname aan Surinaamse milities ten tijde van en na de decembermoorden in 1982. Nadat de door de LPF voorgedragen Fiona de Vilder zich had teruggetrokken, wordt de directeur van de Stichting Verantwoord Alcohol Gebruik, Phoa, in september tot staatssecretaris benoemd.

Spoedig na het aantreden van het kabinet is er sprake van slechte persoonlijke verhoudingen tussen de ministers Bomhoff en Heinsbroek van de LPF. Dat verergert nog als LPF-fractievoorzitter Wijnschenk Heinsbroek naar voren schuift als nieuwe leider van de LPF, waardoor het vicepremierschap van Bomhoff wordt bedreigd. LPF-minister De Boer besluit op 15 oktober - de dag van de bijzetting van Prins Claus in de koninklijke grafkelder in Delft - zijn beide LPF-collega's aan te zeggen dat zij beiden moeten terugtreden om daarmee het voortbestaan van het kabinet te redden.

De ministerraad besluit die avond dat Heinsbroek en Bomhoff de volgende dag uiterlijk 9.00 uur een besluit bekend moeten maken. Bomhoff deelt omstreeks 10.00 uur mee te zullen opstappen, maar de fractievoorzitters Verhagen (CDA) en Zalm (VVD) hebben eerder die dag al het vertrouwen in het kabinet al opgezegd. Nadat dit bekend is geworden biedt ook Heinsbroek zijn ontslag aan.

De ministers De Geus en Hoogervorst nemen de taken van de afgetreden ministers over. LPF-minister De Boer wordt vicepremier.

Na het verschijnen van het rapport van de enquêtecommissie bouwnijverheid op 12 december treedt minister Korthals van Defensie af. Korthals had als minister van Justitie in het vorige kabinet de Tweede Kamer onjuist ingelicht over een schikking tussen het Openbaar Ministerie en bouwondernemingen. Minister Kamp neemt het ministerschap van Defensie op zich.

De verkiezingsuitslag leidt ertoe dat de Paarse coalitie (PvdA, VVD en D66) geen meerderheid meer heeft. De overweldigende winst van de LPF maakt deelname van deze partij aan een kabinet zeer waarschijnlijk. Nagenoeg alle adviezen aan de Koningin wijzen in de richting van een CDA-LFP-VVD-coalitie.

De VVD sputtert vanwege het verlies dat deze partij heeft geleden wat tegen, maar onderhandelaar Zalm weet na bekwaam onderhandelen de nodige VVD-programmapunten veilig te stellen.

De Koningin benoemt de CDA'er Donner, lid van de Raad van State, tot informateur. Deze koerst direct aan op de combinatie CDA-LPF-VVD en weet vrij snel de VVD over de streep te trekken. Een strategisch beleidsakkoord is het resultaat. Hoewel aanvankelijk werd gedacht aan een regeerakkoord van één A4-tje, beslaat dit strategisch beleidsakkoord toch nog rond de 50 bladzijden.

Als de coalitiefracties het akkoord hebben goedgekeurd, vindt er een novum plaats: Donner stuurt het akkoord ter bespreking naar de Tweede Kamer en neemt dan zelf op het regeringspluche plaats om met de Kamer over het akkoord te discussiëren.

Hierna vinden onder leiding van de informateur nog onderhandelingen over de verdeling van de posten plaats, waarbij het de LPF-fractie lukt de door onderhandelaar Herben geaccordeerde verdeling aan te scherpen.

Balkenende mag als formateur de personen zoeken. Dat wil zeggen hij ontvangt de door de partijen aangezochte kandidaten.

Deze formatie kenmerkt zich is door een bijzondere openheid. Iedere dag vertellen de onderhandelaars waar ze het over gehad hebben en wat de resultaten zijn. Ook het debat in de Tweede Kamer laat zien dat informateur en onderhandelaars tot meer openheid dan anders geneigd zijn. Ten slotte, weliswaar onbedoeld, ligt het conceptregeerakkoord al op de stenen van het Binnenhof nog voordat er overeenstemming was bereikt.

Document	Datum	Letterlijke tekst (PDF)
Strategisch akkoord	3 juli 2002	Werken aan vertrouwen, een kwestie van aanpakken
CPB-analyse	juli 2002	Economische gevolgen van het Strategisch Akkoord 2003-2006
Regeringsverklaring	26 juli 2002	Regeringsverklaring

	Tweede Kamer tot 1 oktober 2002	Tweede Kamer van 1 oktober 2002 tot 17 oktober 2002	Tweede Kamer van 17 oktober 2002 tot 30 januari 2003	Tweede Kamer vanaf 30 januari 2003	Eerste Kamer	minister­raad/(kabinet)
CDA	43	43	43	44	20	6 (11)
LPF	26	-	23	8	-	4 (10)
VVD	24	24	24	28	19	4 (8)
groep-Wijnschenk (ex-LPF)	-	-	1	-	-	-
totaal	93 (62%)	67 (44.7%)	91 (60.7%)	80 (53.3%)	39 (52%)

datum	wat	wie	tot en met	dagen
15 mei 2002	Tweede Kamer­verkiezingen
17 mei 2002	benoeming (in)formateur	J.P.H. Donner	3 juli 2002	48
4 juli 2002	benoeming (in)formateur	J.P. Balkenende	21 juli 2002	18
22 juli 2002	beëdiging nieuwe bewindslieden	Koningin Beatrix	15 oktober 2002	86
16 oktober 2002	kabinet demissionair		26 mei 2003	223
27 mei 2003	ontslag verleend	Koningin Beatrix