Lezingenreeks Grenzkonflikte der Demokratie

Lezingenreeks Grenzkonflikte der Demokratie - Hoofdinhoud

Grenzkonflikte der Demokratie. Diagnoses uit de Duitse cultuurwetenschappen.

Georganiseerd door:

Centrum voor Taal en Identiteit - Universiteit Leiden

Overal vervagen traditionele grenzen: Omvallende Amerikaanse banken verrassen de Nederlandse economie. Het Nederlandse migratiebeleid staat onder druk voor de kust van Spanje. Internetcriminelen zijn vanuit Azië actief in Europa. Jordanië daagt een Nederlandse politicus voor de rechter. Nederlandse militairen vechten in Afghanistan vanwege aanslagen in New York. Het olieverbruik in China heeft gevolgen voor het klimaat in Nederland.

De economische en politieke globalisering leidt ook tot conflicten over morele en culturele grenzen. Hoe kunnen we onze resources beschermen en herverdelen? Waar ligt de grens tussen vrijheid en onvrijheid? Wie hoort “erbij” en wie sluiten we uit? Waar dreigt gevaar en welke schrikbeelden kent onze cultuur? Nieuwe problemen vereisen nieuwe denkpatronen. De zoektocht is een culturele machtstrijd.

In Duitsland is de gevoeligheid voor zulke processen bijzonder groot. Het heeft zich na de val van de Berlijnse Muur al sterk moeten heroriënteren. Als welvarende en grote democratie vormt Duitsland nu het hart van een verenigd Europa. Samen met de impact van 9/11 zorgt dit voor een regelrechte global turn in het debat, en voor rijkelijk conflictstof over de grenzen van onze democratieën.

In de lezingenreeks “Grenzkonflikte der Demokratie” kan een breed publiek kennismaken met uitdagende diagnoses van spraakmakende Duitse wetenschappers.

Toegang en aanmelding

1. Lezingen

Donderdag 19 maart:

Prof. dr. Harald Welzer: Klimakriege. Wofür im 21. Jahrhundert getötet wird

De wereld maakt sinds enkele jaren kennis met een nieuw soort conflict: de “Klimaatoorlog”. Met deze term benoemt de Duitse sociaalpsycholoog Harald Welzer het type crisis dat direct of indirect voortvloeit uit klimatologische verschuivingen. Bodemerosie, grote overstromingen, roofbouw op de natuur of oprukkende woestijnen – vooral in armere landen gaat het krimpen van natuurlijke ressources al lang gepaard met allerlei kleinere en grotere conflicten. Ze worden gekenmerkt door veel burgerslachtoffers, onoverzichtelijke vluchtelingenstromen en schijnbaar eindeloze conflicthaarden. Vaak hebben strijdende partijen weinig baat bij vrede, omdat juist de toestand van oorlog schaarse levensmiddelen binnen handbereik brengt – bijvoorbeeld door humanitaire hulp, VN-missies en vluchtelingenkampen. De strijd om het bezit van landbouwgrond, grondstoffen en drinkwater zal door de klimaatverandering verder toenemen, ook in de vorm van religieus en etnisch geweld.

In zijn boek Klimakriege – Wofür im 21. Jahrhundert getötet wird bespreekt Welzer de verontrustende sociale gevolgen van een uitgeput milieu. De geschiedenis leert volgens de auteur dat de sociale spanning in ecologisch en economisch benadeelde samenlevingen onvermijdelijk zal uitdraaien op geweld tegen bezittende groepen. In dat opzicht wint ook de extreem ongelijke verdeling van ressources op aarde weer aan actualiteit voor onze ecologische, sociale en politieke toekomstscenario’s.

Inleiding en gesprek: Dr. Krijn Thijs

Donderdag 16 april:

Prof. dr. Heinz Bude: Die Ausgeschlossenen. Das Ende vom Traum einer gerechten Gesellschaft

In de snel veranderende wereld van vandaag worden ook normale burgers door uitsluiting bedreigd. Wie niet flexibel op nieuwe ontwikkelingen kan reageren, verliest zijn sociale positie. Dit lot blijft niet langer beperkt tot klassieke randgroepen zoals illegalen, daklozen of verslaafden. Volgens de Duitse socioloog Heinz Bude hebben tegenwoordig ook laaggeschoolde jongeren, langdurig werklozen en zelfs alleenstaande ouders hun waarde voor de kenniseconomie verloren. Het daarmee gepaard gaande gevoel van overbodigheid vormt ook een bedreiging voor de sociale orde: De rellen en brandende auto’s in de voorsteden van Parijs, het toenemend extreemrechtse geweld in het Oosten van Duitsland en de problemen met ‘hangjongeren’ in Nederlandse steden spreken voor zich. De hoge investeringen in onderwijs en integratie kunnen deze kansarme jongeren nauwelijks nog bereiken. Ze accepteren de spelregels van onze samenlevingen niet langer. Maar zijn die spelregels wel eerlijk?

In zijn controversiële boek Die Ausgeschlossenen. Das Ende vom Traum einer gerechten gesellschaft beschrijft Heinz Bude welke maatschappelijke mechanismen en structuren sociale uitsluiting bevorderen. Verder verklaart hij de weigering onder ‘uitgeslotenen’ om nog langer met de staat samen te werken. De gevoeligheid voor deze thematiek is in Duitsland erg groot door de hoge jeugdwerkloosheid in Oost-Duitsland. Budes studie is daarom opgenomen in het programma van de Bundeszentrale für Politische Bildung.

Inleiding en gesprek: Dr. Wim Peeters

Donderdag 14 mei:

Prof. dr. Christina von Braun: Frauenkörper - Der Westen und der Islam

Het hoofddoekjesdebat laait in West-Europese landen steeds weer op. Het wordt veelal gezien als een van de manieren waarop ‘het vooruitstrevende Westen’ ten strijde trekt tegen ‘de achterlijke Islam’. Christina von Braun maakt de kwestie interessanter. Zij neemt de discussie rond het hoofddoekje of de sluier te baat om de te kijken naar achterliggende aspecten van de strijd om de positie van de vrouw in beide culturen. Ze raakt zo aan kwesties waarvan de geschiedenis veel verder teruggaat dan tot 9/11. Kan film- en fotomateriaal aantonen dat de westerse – mannelijke – fascinatie voor de sluier sterk verbonden is met de kolonisatie van islamitische landen in de 19e eeuw? Werden fantasieën over harems in fotostudio’s in scene gezet en als ‘echte’ oriëntaalse plaatjes verkocht? Valt er een parallel te trekken tussen de dwang tot het afleggen van het hoofddoekje en de manier waarop het vrouwelijk lichaam in het westerse publieke domein de afgelopen honderd jaar ontkleed werd?

In het boek Verschleierte Wirklichkeit. Die Frau, der Islam und der Westen presenteren Christina von Braun en Bettina Mathes het vrouwenlichaam als de site waar culturele conflicten om de hegemonie van het individu uitgevochten worden. Een complexe geschiedenis, waar zaken als geld, geloof en geslacht vervlochten zijn met opvattingen over groepen, geboden en (ge)weten.

Inleiding en gesprek: Prof. dr. Anthonya Visser