Relatie Europese Unie - Zimbabwe - Montesquieu Instituut

Op 29 maart 2008 werden in Zimbabwe presidentsverkiezingen gehouden. De verkiezingen zelf werden overschaduwd door berichten van fraude en bedrog. Daarnaast duurde het erg lang voordat de uitslag van de verkiezingen bekend was, waardoor de uiteindelijke resultaten eveneens niet geloofwaardig waren. Morgan Tsvangirai, de leider van de oppositiepartij MDC, bleek 47,9% van de stemmen te hebben behaald, tegenover 43,2% van de stemmen voor president Robert Mugabe.

Verschillende media en politici, binnen en buiten Zimbabwe, suggereerden dat Mugabe het bekendmaken van de 'officiële' uitslag met opzet zou hebben vertraagd, om de oppositie de winst te ontnemen. Omdat (althans volgens de officiële uitslag) in de eerste ronde niemand de absolute meerderheid had behaald, werd een tweede verkiezingsronde uitgeschreven. Die werd op 27 juni 2008 gehouden.

De periode voorafgaand aan 27 juni werd gekenmerkt door extreem geweld dat gericht was op leden en sympathisanten van de oppositie. In opdracht van (en soms ook door) de staat werden mensen gemarteld, geïntimideerd en zonder legitieme reden gearresteerd. Verder werden reclames voor de oppositiepartij verboden en mocht de oppositie geen verkiezingsbijeenkomsten houden.

Van een eerlijke en vrije verkiezingscampagne was dus geen sprake. Ook journalisten mochten niet vrij hun werk doen en werden geïntimideerd en lastiggevallen. Lokale verkiezingswaarnemers werd verteld dat zij niet aanwezig mochten zijn bij de stembureaus. Het kwam zelfs zo ver dat oppositieleider Tsvangirai onderdak moest zoeken in de Nederlandse ambassade in de hoofdstad Harare.

Deze gebeurtenissen leidden ertoe dat de oppositiepartij zich als deelnemer terugtrok omdat er nooit sprake kon zijn van vrije en eerlijke verkiezingen. De verkiezingsuitslag stond dus bij voorbaat al vast, omdat er geen andere deelnemers waren behalve president Mugabe zelf. Op zondag 29 juni 2008 is Mugabe voor een zesde termijn tot president van Zimbabwe beëdigd.

De Europese Commissie erkende de verkiezingsuitslag van 27 juni 2008 niet. Zij tekende protest aan tegen de wijze waarop de verkiezingen waren verlopen. Volgens de Commissie was nu de beurt aan de andere Afrikaanse landen om de druk op Zimbabwe op te voeren en te komen met een oplossing. De voorkeur van de EU was dat er naar het volk werd geluisterd en de uitslag van de eerste ronde in maart zou worden gerespecteerd. Tsvangirai moest gaan deelnemen aan de regering van Zimbabwe.

De verwachting was dat 10 tot 40% van de Zimbabwaanse bevolking de grenzen zou oversteken op zoek naar een veilig heenkomen. Het Europees Parlement maakte zich ernstige zorgen over dit groeiende aantal mensen dat het land ontvluchtte als gevolg van de politieke crisis en het daarmee gepaard gaande geweld. Het Parlement keurde dit geweld ten zeerste af.

Het Parlement riep de Europese Commissie en de Raad op een gezamenlijk standpunt in te nemen over de huidige crisis in Zimbabwe. Het Parlement wenste verder dat de EU als onderdeel van de internationale gemeenschap zich hard maakte voor het opvoeren van de diplomatieke druk op Mugabe om alle geweld te stoppen en in te stemmen met een bemiddelingspoging.

In het bijzonder riep het Parlement de Zimbabwaanse regering op de jeugdbendes en oorlogsveteranen te ontwapenen. Deze groepen hadden een rol gespeeld bij het intimideren van aanhangers van oppositieleider Tsvangirai. Verder riep het de regering op hulporganisaties toe te laten en hun werk te laten doen om de noodlijdende bevolking te helpen.

Wanneer er geen gehoor zou worden gegeven aan deze oproep, stelde het Europees Parlement voor dat de hulp niet meer via de huidige Zimbabwaanse autoriteiten zou worden geregeld, maar via nationale en internationale NGO's. Het Parlement juichte de toezegging van de Europese Commissie toe om €250 miljoen aan ontwikkelingshulp ter beschikking te stellen wanneer de democratie zou zijn hersteld en een wettige en geloofwaardige regering was gekozen.

Het Parlement wilde bovendien dat landen als China en Libië hun steun aan het Mugabe-regime opgaven en een belangrijke rol zouden gaan spelen binnen de internationale gemeenschap om de situatie in Zimbabwe te verbeteren. Het Parlement wilde ook dat de Commissie en de Raad internationale waarnemers zou sturen die de mensenrechtensituatie in het land moesten observeren. Wanneer er grove mensenrechtenschendingen werden geconstateerd, moest de Raad, via de VN, sancties opleggen aan de verantwoordelijken. Hierbij moest onder andere gedacht worden aan een wapenembargo.

De bestaande sancties moesten verder worden aangescherpt. Ten slotte vroeg het Europees Parlement aan de 27 lidstaten om Mugabe niet internationaal als president te erkennen en hem, zijn kabinet of de leiding van de ZANU PF (de partij van Mugabe) geen visa te verlenen voor welk nationaal of internationaal bezoek aan het grondgebied van de EU dan ook.

Het Europees Parlement was niet positief over de oplossing die de Zuid-Afrikaanse president Mbeki voorstelde om een tijdelijke overgangsregering in te stellen onder leiding van Mugabe. De EU gaf de voorkeur aan een regering van nationale eenheid, die moest bestaat uit leden van zowel de oppositiepartij MDC als de ZANU-PF. Deze overgangsregering moest helpen het klimaat van intimidatie in Zimbabwe te beëindigen.

Tevens moesten er nieuwe presidentiële verkiezingen worden uitgeschreven. De Kiescommissie van Zimbabwe moest worden heropgezet en erop toezien dat de voorwaarden werden gecreëerd voor vrije en eerlijke verkiezingen onder toezicht van de VN en de Afrikaanse Unie. Daarnaast moest de overgangsregering milities demobiliseren, de repressieve wetgeving herroepen, de humanitaire crisis oplossen, de economie stabiliseren en een nieuwe grondwet schrijven.

Minister Koenders van Ontwikkelingssamenwerking was in de week na de verkiezingen in juni aanwezig bij de top van de Afrikaanse Unie in Egypte. Hij kwam daar tegemoet aan de wens van het Europees Parlement om Mugabe niet als president van Zimbabwe te erkennen. Koenders stelde dat de officiële benoeming van Mugabe niet legitiem was. Verder zei hij dat hij in samenwerking met de EU protest had aangetekend tegen de verkiezingsuitslag en vroeg hij de Afrikanen de druk op Mugabe op te voeren.

In 2009 en 2010 werden bestaande Europese sancties tegen het land verlengd, tot ergernis van Mugabe. Op 3 augustus 2010 trok hij na de begrafenis van zijn zus in het bijzijn van de Duitse, Europese en Amerikaanse ambassadeurs, ongekend fel van leer tegen de Verenigde Staten en de Europese Unie. Zo zei hij "naar de hel, naar de hel, hel met hen" en "de sancties moeten verdwijnen en zij moeten verdwijnen." Hierop liepen de ambassadeurs demonstratief weg.

In januari 2011 werden de Europese sancties enigszins versoepeld, vooral met het oog op humanitaire hulp. Daarbij speelde de positieve economische en sociale ontwikkelingen in Zimbabwe een belangrijke rol. De Europese Commissie tekende daarbij echter wel aan dat ook andere hervormingen, met name op het politieke vlak, dringend gewenst zijn.

Een jaar later, in januari 2012, lieten Europese diplomaten weten dat de sancties van kracht blijven, zoals de bevriezing van ontwikkelingshulp die met zes maanden werd verlengd. Enkele beperkingen rondom visa worden echter wel versoepeld. Sancties tegen 51 Zimbabwanen en 20 Zimbabwaanse instellingen werden beëindigd waardoor hun Europese tegoeden vrijkwamen en zij weer in de Unie toegelaten worden. Tegen 112 personen en 11 instellingen die nog betrokken zijn bij het ondermijnen van mensenrechten, bleven de sancties van kracht.

In juli 2012 stemde de EU in met een voorstel om een deel van de sancties te beëindigen. In maart 2013 heeft de EU een groot aantal sancties daadwerkelijk opgeschort, nadat een vreedzaam referendum over een nieuwe grondwet was gehouden. Dit houdt in dat 81 overheidsfunctionarissen weer naar de EU mogen reizen, hun banktegoeden niet meer bevroren zijn en 8 Zimbabwaanse bedrijven van de zwarte lijst zijn gehaald. De sancties tegen president Robert Mugabe en 9 andere belangrijke overheidsfunctionarissen blijven van kracht tot er vreedzame en transparante verkiezingen zijn gehouden.

In februari 2012 kwamen Europese landen tot een handelsovereenkomst met Zimbabwe. Het Afrikaanse land kan diamanten en goud exporteren naar Europa als er in Zimbabwe democratische verkiezingen worden gehouden. België en het Verenigd Koninkrijk hebben toegezegd de Zimbabwaanse Mijn en Ontwikkelings Coöperatie (ZDMC) na de democratische verkiezingen van de Europese zwarte lijst te halen.

Hieronder staan een aantal veel gehoorde argumenten in de discussie over Zimbabwe, waarbij bijna altijd wel kanttekeningen te maken zijn. Dat maakt de discussie boeiend, maar een oordeel niet eenvoudiger. De argumenten gaan over de rol die de EU in de discussie zou moeten spelen. Door op de links te klikken krijgt u meer informatie én nuancering.

Tip: Na het lezen van de argumenten kunt u zelf Uw Reactie geven.

Uw reactie

Door op Uw reactie te klikken kunt u laten weten, wat u van de verschillende argumenten vindt. Ook kunt u natuurlijk andere argumenten aandragen. Uw reactie wordt zeer op prijs gesteld.