Begrotingstekort en staatsschuld Portugal - Montesquieu Instituut

In maart 2011 kondigde de Portugese minderheidsregering strenge bezuinigingsmaatregelen aan. Het begrotingstekort, en daarmee de staatsschuld, zou anders teveel oplopen. Het wordt in zo'n situatie voor een land steeds moeilijker om geld te lenen omdat het een steeds hogere rente moet betalen. Bovendien is een te hoog begrotingstekort tegen de afspraken van het groei- en stabiliteitspact, dat is bedoeld om overheidsfinanciën van de lidstaten van de EU binnen de perken te houden.

Op 8 april 2011 ontving de Europese Commissie officieel de Portugese steunaanvraag. Op 16 mei gingen de ministers van Financiën van de eurolanden akkoord met een noodlening van 78 miljard euro. In juni 2011 is een nieuwe regering gekozen die nieuwe bezuinigingsplannen presenteerde. Door deze nieuwe bezuinigingen zijn de voorwaarden waaronder Portugal leent, in juli 2011 versoepeld. In november 2012 bleek Portugal op schema te liggen bij het gezondmaken van de overheidsfinanciën. 

Al eerder verzochten Griekenland (april 2010) en Ierland (november 2010) de EU om hulp. De economische crisis had ook in die landen geleid tot oplopende begrotingstekorten.

Portugal heeft al enkele jaren groeicijfers onder het Europees gemiddelde. De werkloosheid ligt iets boven het Europees gemiddelde. En van alle landen met de euro heeft het, op Slowakije en Malta na, het laagste inkomen per hoofd van bevolking.

In april 2011 werd duidelijk dat het overheidstekort van Portugal groter was dan tot dan toe werd aangenomen. In plaats van 8,6 procent zou het begrotingstekort 9,1 procent van het bruto binnenlands product (bbp) bedragen. De Portugese minister van Economische Zaken Jose Vieira da Silva stelde meteen dat het verschil te wijten was aan een andere statistische werkwijze, en dat er "geen verborgen tekorten in de Portugese overheidsfinanciën" zouden zitten.

Aan het eind van de eerste helft van 2012 kwam het begrotingstekort uit op 6,8% van het bbp ofwel 5,59 miljard euro, aldus het Portugese statistiekbureau. In 2012 stemde het Portugese parlement in met de begroting voor 2013; hierin werd vastgesteld dat het begrotingstekort niet groter mocht zijn dan 5% van het bbp. Deze maatregelen om het huishoudboekje op orde te krijgen waren nodig om geld te ontvangen van het IMF en de EU.

In maart 2013 kondigde het IMF echter aan dat het onmogelijk is om aan deze doelen te voldoen. De Portugese economie gaat door de vele bezuinigen harder achteruit dan verwacht en daarmee mag het land voor heel 2013 uitkomen op een begrotingstekort van 5,5%. Pas in 2015 moet het gat in de nationale begroting kleiner zijn dan 3 procent. Tachtig procent van de bezuinigingen moeten opgebracht worden uit hogere belastingen.

Portugal heeft al tien jaar lang de laagste economische groei van de eurozone. Volgens de toenmalige IMF-topman Dominique Strauss-Kahn zou de financiële steun helpen de overheidsfinanciën op orde te krijgen, de concurrentiepositie van Portugal te verbeteren en de financiële sector te stabiliseren.

Economische indicatoren

Bron: Eurostat

Op 5 mei 2011 maakte eurocommissaris Olli Rehn (Economische en monetaire zaken) bekend dat de Europese Unie en het Internationaal Monetair Fonds (IMF) Portugal financieel zullen steunen met 78 miljard euro. Het bedrag wordt tegen een gemiddelde rente van 5,1 procent aan Portugal uitgeleend. Omdat Portugal in deze constructie veel minder rente over staatsleningen hoeft te betalen dan op de financiële markten, krijgt de Portugese overheid wat meer ademruimte.

Samenstelling van het steunpakket

De verdeling van de bijdragen is als volgt, in miljarden euro's:

Voorwaarden

De steun wordt in delen ('tranches') aan Portugal uitgekeerd. Voorafgaand aan de uitbetaling van een tranche noodleningen, wordt de voortgang van de bezuinigingen en hervormingen gerapporteerd door de zogenaamde troika van ECB, IMF en Europese Commissie. Op basis van de bevindingen van de troika wordt besloten of de volgende tranche wordt uitgekeerd.

Op 16 mei 2011 gingen de ministers van Financiën van de eurolanden akkoord met de noodlening. Hierbij werd afgesproken dat het begrotingstekort van Portugal in 2013 op 3 procent van het bruto binnenlands product moet uitkomen. Later werd dit bijgesteld naar 2015. Ook moet het land voor meer economische groei en banen zorgen door onder meer het socialezekerheidsstelsel te hervormen. De Europese Commissie en het IMF zullen erop toezien dat Portugal aan deze eisen zal voldoen. Pas wanneer Portugal stappen onderneemt om dit te bereiken mag het land gebruik maken van het noodfonds.

Aanpak problemen door nieuwe regering

Op 5 juni 2011 hield Portugal vervroegde verkiezingen. In twee weken werd er een nieuwe regering gevormd die de crisis het hoofd moest gaan bieden. Na de verkiezingen maakte de nieuwe premier Pedro Passos Coelho de bezuinigingen bekend. Zo werd onder andere de belasting op elektriciteit en gas verhoogd en werd er een streep gezet door plannen om een hoge snelheidslijn aan te leggen naar Spanje. Na het bekend maken van deze bezuinigingen kreeg Portugal groen licht van het IMF, de ECB en de Europese Commissie om gebruik te maken van het noodpakket.

Kredietbeoordelaars

Kredietbeoordelaar Moody's verlaagde de kredietwaardigheid van Portugal op 6 juli met vier stappen tot 'junkstatus'. Volgens de analisten van Moody's zou de kans dat Portugal opnieuw steun van de EU nodig zou hebben groot zijn. De Europese Commissie bekritiseerde de nieuwe beoordeling van Portugal en stelde zich te bezinnen op nieuwe regels voor kredietbeoordelaars. Met de slechtere beoordeling zal het voor Portugal moeilijker worden om op de kapitaalmarkt geld aan te trekken.

In reactie hierop heeft de Europese Centrale Bank de eisen die worden gesteld aan het Portugees staatspapier voorlopig versoepeld. Dit betekent dat ook bij verdere afwaardering door kredietbeoordelaars, de Portugese staatsleningen nog steeds als onderpand voor leningen bij de ECB gebruikt mogen worden. Normaal zou dit bij een lage waardering niet het geval zijn.

Portugal kreeg in 2011 6 miljard euro aan tegoeden van pensioenfondsen van de banken bijgeschreven, en was daardoor snel in staat het begrotingstekort terug te dringen. Het land werd door inspecteurs van de EU en het IMF geprezen om de bezuinigingen die het doorgevoerd had, maar zij benadrukten wel dat maatregelen die het begrotingstekort structureel omlaag brengen nadrukkelijk aandacht verdienen.

Op de Eurotop van 21 juli 2011 is besloten dat de voorwaarden waaronder landen geld lenen uit het noodfonds worden aangepast. De looptijd van de leningen aan Portugal zijn verlengd, en de rente is verlaagd.

In januari 2012 haalde de Europese Unie via obligatieleningen met een lange looptijd van 30 jaar 3 miljard euro aan steun op voor het noodfonds voor de eurolanden. Hiermee wordt de looptijd van de leningen aan Portugal langer, wat zou moeten helpen in het afbouwen van de schulden die Portugal heeft. In april 2012 haalde de Europese Unie nog eens 1,8 miljard euro aan obligatieleningen op ten behoeve van Portugal, ditmaal met een looptijd van 26 jaar.

Portugal kreeg in maart 2013 iets meer tijd van de EU en het IMF om het begrotingstekort terug te brengen tot onder de 3 procent. In 2015 moet de begroting nu voldoen aan de Europese begrotingsregels.

Portugal is het eerste land dat heeft ingestemd met het nieuwe Europees pact voor striktere begrotingsdiscipline. Als minstens twaalf eurolanden het verdrag hebben geratificeerd, treedt het in werking.