Nederland en de Europese begrotingsafspraken - Montesquieu Instituut

Nederland heeft zich sinds het uitbreken van de eurocrisis hard gemaakt voor sancties tegen landen die zich niet aan de begrotingsafspraken houden. Op 1 maart 2012 bleek dat Nederland met een dreigend begrotingstekort van 4,6 procent van het bbp zelf ook niet aan de begrotingsregels zou voldoen, als geen extra maatregelen werden genomen. Een dag later ondertekende premier Mark Rutte de Europese begrotingsafspraken: het nationale tekort mag niet meer boven de 3 procent van het bbp komen, anders volgen sancties. Dit betekende dat Nederland extra bezuinigingsmaatregelen moest nemen.

Onderhandelingen tussen coalitiegenoten VVD, CDA en gedoogpartner PVV over verdere bezuinigingen mislukten. Het kabinet-Rutte-I viel en er kwamen nieuwe verkiezingen. Om toch aan de Europese normen te voldoen en een boete te ontlopen, brachten de Tweede Kamerfracties van D66, GroenLinks en ChristenUnie, mede door bemiddeling van toenmalig minister De Jager, samen met VVD en CDA een pakket aan bezuinigingen (het 'Lenteakkoord') en hervormingen voor 2013 tot stand. Eurocommissaris Olli Rehn, die namens de EU toeziet op de begrotingsafspraken, ging akkoord met de Nederlandse plannen.

Na de verkiezingen van 12 september 2012 namen PvdA en VVD de maatregelen uit het lenteakkoord voor een groot deel weer over. Geschrapte bezuinigingen werden vervangen door andere bezuinigingen. In het uiteindelijke regeerakkoord van 29 oktober 2012 stonden verdere bezuinigingen die na 2017 structureel 17,7 miljard euro per jaar moeten besparen.

Een wetsvoorstel tot goedkeuring van de wijziging van het VwEU, waarmee de verscherpte begrotingsregels in de landen van de eurozone nationaal worden vastgelegd, werd op 2 april 2012 door het kabinet-Rutte-I ingediend.

Inhoudsopgave van deze pagina:

Delen

1. Europese begrotingsafspraken
2. De CPB-cijfers
3. Wel of niet bezuinigen?
4. Europa over hervormingen in Nederland

5. Begroting 2014: haalt Nederland de norm?
6. Argumenten in de discussie
7. Meer informatie

In 1997 spraken de Europese landen de toetredingseisen voor de eurozone af, het zogenaamde Stabiliteits- en Groeipact. Het begrotingstekort mag niet boven de 3% van het bruto binnenlands product (bbp) komen, en de staatsschuld moet onder de 60% van het bbp blijven. Al in het eerste jaar na de introductie van de euro, in 2003, werden de begrotingsafspraken met voeten getreden: Frankrijk en Duitsland hielden zich niet aan de begrotingsregels en verzetten zich tegen inmenging van Europa in hun binnenlandse politiek.

In 2009 kwam Europa in een schuldencrisis terecht nadat bleek dat Griekenland een veel groter begrotingstekort had dan werd gedacht. Een paar maanden later kwamen Portugal en Ierland ook in de problemen, gevolgd door Spanje en Italië. Landen als Duitsland en Nederland riepen hard om sancties tegen de overtreders. De afspraken over begrotingsdiscipline werden vernieuwd en aangescherpt. In het begrotingspact stond onder andere dat de begrotingsregels in de grondwetten van de lidstaten worden opgenomen en dat overtreders van het pact konden rekenen op forse boetes.

De Europese afspraken laten de nodige ruimte voor de lidstaten. De lidstaten moeten hun tekorten terugdringen tot onder de 3% in 2013, maar hoe ze dat doen bepalen ze zelf. De EU heeft eerder wel een pakket aan verordeningen en richtlijnen uitgebracht waarin de nadruk wordt gelegd op structurele hervormingen die op lange termijn economische groei en werkgelegenheid bevorderen. De begrotingsplannen van de lidstaten zullen daar op worden beoordeeld.

Eind februari 2013 maakte het CPB bekend dat het Nederlandse begrotingstekort in 2013 uitkomt op 3,3 procent en volgend jaar op 3,4 procent. De tekorten vallen beide jaren hoger uit dan de EU-norm van 3 procent, maar minder slecht dan waar eerder rekening mee werd gehouden.

De economische krimp wordt voor 2013 geraamd op 0,5 procent, waarbij de economie volgens voorspellingen van het CPB in de loop van het jaar weer begint te groeien. In 2014 zou de economie 1 procent groeien. De werkloosheid stijgt dit jaar verder, naar 6,5 procent in 2014. 

Economische indicatoren

Bron: Eurostat

De Britse liberaal-conservatieve regering van David Cameron koos er in 2010 voor om fors te bezuinigen, om zo in 2015 uit te komen op een begrotingsoverschot. De forse bezuinigingen worden door veel economen aangewezen als schuldige aan de teruglopende economische groei in het Verenigd Koninkrijk. Deze economen wijzen vaak naar de Britse econoom John Maynard Keynes. Die stelde dat bezuinigen in tijden van crisis leidt tot afname van de vraag en daarmee tot verder teruglopende groei en oplopende tekorten. In tijden van crisis moet de overheid juist investeren zodat de vraag en consumptie toenemen en de gegenereerde groei de tekorten kan doen afnemen. 

De linkse oppositiepartijen PvdA, SP en GroenLinks steunden deze redenering, en ook de PVV leek na de breuk met VVD en CDA deels mee te gaan in de denkbeelden van Keynes. Regeringspartijen VVD en CDA, evenals de regeringsgezinde SGP en oppositiepartij D66 stelden juist dat het kabinet nu moet bezuinigen om het vertrouwen in de financiële markten te behouden en om de kosten van de crisis niet door te schuiven naar de jongere generaties. Toch maakte D66 net als de PvdA vorig jaar bekend het kabinet-Rutte-I niet aan een meerderheid te willen helpen voor de bezuinigingen: dan maar verkiezingen. De bezuinigingen en de Europese begrotingsafspraken stonden in die verkiezingen dan ook centraal.

Na de verkiezingen vormden VVD en PvdA een kabinet. Die partijen spraken af om, bovenop de 10 miljard aan eerdere bezuinigingsmaatregelen uit het lenteakkoord, nog eens voor - uiteindelijk - ruim 16 miljard te bezuinigen. Volgens doorrekeningen van het CPB zou het overheidstekort in 2017 uitkomen op 1,5 procent en de staatsschuld 70,6 procent van het BNP. Dat ligt nog steeds boven de Europese afspraken om op termijn te komen tot houdbare overheidsfinanciën.

In het regeerakkoord staat dat Nederland de strenge begrotingsregels blijft steunen. Ook staat de regering in beginsel positief tegenover een aantal voorstellen die de eurocrisis verder moeten beteugelen.

Op 1 maart 2012 sprak eurocommissaris Rehn zijn vertrouwen in Nederland uit: hij rekende erop dat het land zich zou houden aan de Europese begrotingsregels. Drie dagen later verscheen de voorzitter van de Europese Raad, Herman van Rompuy, in het Nederlandse tv-programma Buitenhof met de mededeling dat ook Nederland zich aan de afgesproken regels moet houden. Op 15 november 2012 werd bekend dat het regeerakkoord van het kabinet-Rutte II met daarin forse bezuinigingen, goed is ontvangen in Brussel. Volgens premier Rutte reageerde eurocommissaris Rehn 'zeer enthousiast'.

Versoepeling van de norm?

De roep om meer aandacht te hebben voor economische groei, naast het hanteren van de harde norm van een tekort van maximaal drie procent werd steeds sterker. Landen met een verslechterende economische situatie zouden tijdelijk een tekort van boven de drie procent mogen hebben. Ook in Nederland waren er voorstanders voor versoepeling van de Europese norm. In mei kwamen geruchten op gang dat de EU de eis van drie procent los zou laten. De Commissie gaf op 9 mei te kennen dat Nederland voor een versoepeling van de norm niet in aanmerking kwam. De economische situatie in Nederland gaf daar vooralsnog geen aanleiding toe.

Hervormingen

Eind mei 2012 deed de Europese Commissie specifieke aanbevelingen over de Nederlandse begrotingsplannen. De belangrijkste aanbevelingen waren:

• 1. 

  Nederland moest doorgaan met het corrigeren van het buitensporige begrotingstekort. De beoogde maatregelen voor 2012 moesten volledig doorgevoerd worden. Daarnaast moesten voorgenomen maatregelen verder uitgewerkt worden om te zorgen dat het tekort in 2013 voldoet aan de Europese regels
• 2. 

  Nederland moest de pensioengerechtigde leeftijd verhogen en koppelen aan de levensverwachting
• 3. 

  Nederland moest de arbeidsparticipatie van vrouwen, ouderen, gehandicapten en migranten verhogen
• 4. 

  Nederland moest blijven inzetten op innovatie
• 5. 

  Nederland moest de huizenmarkt geleidelijk hervormen door aanpassing van het voor huiseigenaren gunstige belastingsysteem (de hypotheekrenteaftrek)

In het regeerakkoord van het kabinet-Rutte II volgden PvdA en VVD de door de Commissie voorgestelde hervormingen deels op.

Europese analyse Nederlandse economie

Ieder voorjaar maakt de Europese Commissie een korte analyse van de economieën van alle lidstaten om te kijken of er structurele problemen zijn. Als dat het geval is volgt nader onderzoek. In het voorjaar van 2013 werd ook de Nederlandse economie doorgelicht.

De situatie op huizenmarkt moet worden aangepakt. Er werden te hoge schulden gemaakt bij het kopen van een huis en de hypotheekrenteaftrek zorgde ervoor dat mensen niet gingen aflossen. De Commissie is verder bezorgd over de tekorten bij de overheid, de exportpositie van ons land en de hoge schuldenlast van huishoudens. Dat laatste hangt ook voor een deel samen met de problemen rond de huizenmarkt. De Commissie is blij dat het kabinet de hypotheekrenteaftrek aanpakt en economische hervormingen doorvoert, maar gezien de economische situatie in ons land blijft de Commissie Nederland nauwlettend volgen.

Deze analyse is gehouden in het kader van het procedure voor macro-economische onevenwichtigheden. Als Nederland geen of niet de juiste maatregelen neemt kan het uiteindelijk leiden tot een boete. Dat is nu nog niet aan de orde.

Volgens de nieuwe regels van het Europees begrotingstoezicht moeten de lidstaten voor 1 mei 2013 een concept-begroting aan de Europese Commissie voorleggen. Met het pakket aan hervormingen en bezuinigingen dat het kabinet voor ogen had zou Nederland uit moeten komen op een tekort net onder de drie procent.

In april 2013 sloten werkgevers en vakbonden echter een, door het kabinet gesteund, sociaal akkoord waardoor een aantal voorgenomen bezuinigingen mogelijk niet doorgaan of pas later worden doorgevoerd. Zonder die bezuinigingen zou het tekort oplopen tot boven de drie procent. Het kabinet heeft in de concept-begroting die naar de Europese Commissie is gestuurd aangegeven de bezuinigingen op dit terrein nader uit te werken voor Prinsjesdag.

Hieronder staan een aantal veel gehoorde argumenten in de discussie over aanvullende bezuinigingen in Nederland. Dat maakt de discussie boeiend, maar een oordeel niet eenvoudiger.

Tip: na het lezen van de argumenten kunt u zelf Uw reactie geven.

Schuld niet doorschuiven naar onze kinderen

In 2010 zei premier Mark Rutte dat 'elke baby die in Nederland wordt geboren een schuld heeft van 24.000 euro'. Die schuld moet volgens VVD en CDA door de huidige generatie worden afgelost, omdat toekomstige generaties geen schuld hebben aan de huidige crisis.

Nu niet bezuinigen doet rente stijgen

Nederland betaalt honderd miljoen euro rente per dag over de staatsschuld. Als Nederland de hoger uitgevallen schuld nu niet wegwerkt, zal Nederland het vertrouwen van de financiële markten verliezen, en zullen geldschieters een hogere rente eisen van Nederland. Dat kost extra veel geld. 

Forse bezuinigingen remmen de groei

Landen die hard bezuinigen zoals het Verenigd Koninkrijk en Griekenland, kampen met economische krimp of snel afnemende economische groei. Door de meeste bezuinigingsmaatregelen neemt de koopkracht van de burgers af. Doordat zij minder geld uitgeven, dalen ook de inkomsten van het bedrijfsleven. Lagere inkomsten van consumenten en bedrijven leiden tot lagere belastinginkomsten voor de overheid, waardoor er weer extra bezuinigd moet worden.

Brussel neemt genoegen met hervormingen

Volgens CPB-directeur Coen Teulings is er bij de Europese Commissie 'ruimte voor een hoger tekort' als Nederland laat zien structurele hervormingen door te willen voeren. Volgens Teulings is er een kans dat Nederland dan extra tijd krijgt om het tekort terug te dringen naar de 3% van het bbp.

Uw reactie

Door op Uw reactie te klikken kunt u laten weten, wat u van de verschillende argumenten vindt. Ook kunt u natuurlijk andere argumenten aandragen. Uw reactie wordt zeer op prijs gesteld.