Mensenrechtenbeleid - Montesquieu Instituut

Mensenrechten nemen binnen de Europese Unie een belangrijke plaats in. Zij staan in het Handvest van de grondrechten, waar de EU zich aan moet houden. Ook voert de EU een actief mensenrechtenbeleid. Zo vraagt de EU zowel binnen als buiten de EU voortdurend aandacht voor schendingen van mensenrechten. Speerpunt daarbij zijn de rechten van vrouwen, kinderen, minderheden en ontheemden.

Respect voor mensenrechten geldt als een belangrijke voorwaarde om een samenwerking aan te gaan met de EU. Een voorwaarde voor toetreding tot de EU is dat een kandidaat-lidstaat zich op het gebied van de mensenrechten 'goed gedraagt'. Deze eis stelt de EU bijvoorbeeld ook aan landen waarmee het handelsverdragen en andere overeenkomsten afsluit.

Ondanks de vele goede voornemens zijn organisaties als Amnesty International en Human Rights Watch toch vaak kritisch over de Europese landen; ze vinden dat de EU in haar beleid meer nadruk moet leggen op mensenrechten. 

Mede daarom is er in 2012 een Europese Gezant voor de Mensenrechten ingesteld die het Europese mensenrechtenbeleid wereldwijd moet uitdragen.

Inhoudsopgave van deze pagina:

Delen

1. Ontwikkeling in vogelvlucht
2. Wie doet wat

3. Juridisch kader
4. Meer informatie

In oktober 2010 nam de Europese Commissie een strategie aan om ervoor te zorgen dat het Handvest van de Grondrechten doeltreffend uitgevoerd zou worden. Daarbij hoort een checklist om beter te kunnen beoordelen welke effecten wetgevingsvoorstellen hebben op grondrechten.

Interne situatie

Intern is de EU actief in het bestrijden van discriminatie. Zij financiert een groot aantal activiteiten om racisme en vreemdelingenhaat binnen de EU tegen te gaan, bijvoorbeeld uitwisselingen tussen nationale overheidsinstanties en het opstellen van een netwerk van mensenrechtenorganisaties. 

De Commissie hamert er bijvoorbeeld ook op dat bij het gebruik van bodyscanners op luchthavens de menselijke waardigheid gewaarborgd blijft. Het recht op een privé-, familie- en gezinsleven en de bescherming van persoonsgegevens moet worden geëerbiedigd. Bij de opleiding voor grenswachten moet ook aandacht worden besteed aan de grondrechten. Incidenten tijdens operaties moeten worden gemeld bij de nationale autoriteiten en zo nodig tot maatregelen leiden.

Grondrechten kunnen worden afgedwongen door het Hof van Justitie van de EU. Zo oordeelde het Hof in maart 2011 dat verschillende verzekeringspremies voor mannen en vrouwen discriminatie op grond van geslacht betekenen en strijdig zijn met het Handvest voor de Grondrechten.

Alle lidstaten (en vele andere Europese landen, zoals Rusland, Turkije en enkele landen in de Kaukasus) zijn ook aangesloten bij het Verdrag voor de Rechten van de Mens. Dit verdrag bevat een groot aantal bepalingen over mensenrechten. Het is een verdrag van de Raad van Europa, niet te verwarren met de Raad van de Europese Unie.

In 2007 werd het PROGRESS-programma van kracht. Met dit programma financiert de EU tal van activiteiten om racisme en vreemdelingenhaat binnen de Europese Unie te bestrijden. Dit programma loopt tot en met 2013. In dat kader werd ook het Bureau voor de Grondrechten opgericht. Ook is het beëindigen van kinder- en vrouwenhandel een politieke prioriteit. Daarvoor zijn een aantal grensoverschrijdende programma's beschikbaar.

Van belang is ook een gemeenschappelijk asielbeleid. Aan de harmonisatie daarvan is in 2012 gewerkt. Daarmee wordt ook toezicht gehouden op de mensenrechten in de EU en worden de activiteiten van de lidstaten geëvalueerd.

Hoewel de EU veel maatregelen neemt op het gebied van mensenrechten, laat de situatie soms nog te wensen over. Dan gaat het om gevallen van politiegeweld en schendingen van het recht op asiel.

Maar er komen ook ernstige schendingen in EU landen voor, zoals buitengerechtelijke vonnissen en gevangenhouding zonder proces. Het probleem is dat sommige afspraken tussen de lidstaten niet bindend zijn.

Voorbeelden uit de praktijk

In 2010 begon Frankrijk illegaal in dat land verblijvende Roma het land uit te zetten. Zowel het Europees Parlement als de Europese Commissie protesteerde hiertegen. De Europese Commissie dreigde zelfs naar het Europese Hof in Straatsburg te stappen vanwege dit uitzettingsbeleid. Een en ander had tot gevolg dat Frankrijk zijn nationale regelgeving heeft aangepast aan de Europese regelgeving.

Ook de activiteiten van de Amerikaanse inlichtingendienst CIA in 2005 waren een duidelijk voorbeeld van hoe het mis kan gaan. Er waren onderzoeken van het Europees Parlement en de Raad van Europa nodig om inzicht te krijgen in wat er precies is gebeurd. Beide instellingen gaven ook aan dat landen niet altijd openstaan voor dergelijke onderzoeken.

Externe situatie

Door de tijd heen heeft de EU mensenrechten centraal gesteld in zijn overeenkomsten met landen buiten de Unie. Zulke overeenkomsten bevatten vaak een clausule waarin staat dat mensenrechten van essentieel belang zijn voor de relatie tussen de partijen.

Een voorbeeld hiervan is de Overeenkomst van Cotonou, een handels- en steunovereenkomst die de Unie verbindt met 78 ontwikkelingslanden in Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan. Als één van deze landen de mensenrechten schendt, kunnen de handelstoezeggingen worden geschorst en de hulpprogramma's worden beperkt.

Het EU-programma voor wereldwijde humanitaire noodhulp heeft niet als voorwaarde dat de mensenrechten gewaarborgd moeten worden. De EU verleent hulp ongeacht de vraag of de schade veroorzaakt is door natuurrampen of wanbestuur van onderdrukkende regimes.

In de contacten met landen als Rusland, China en Iran brengt de EU met soms meer en soms minder succes de mensenrechten ter sprake. Aan landen die mensenrechten schenden legt de EU soms sancties op, zoals aan Myanmar en Syrië.

Voor de bevordering van democratie en mensenrechten in de wereld is tot 2013 een bedrag van 1,3 miljard beschikbaar. De EU zet dat wereldwijd in

• - 

  ter versterking van de democratie, goed bestuur en de rechtsstaat;
• - 

  voor de afschaffing van de doodstraf in landen waar deze nog steeds bestaat; 
• - 

  ter bestrijding van folterpraktijken door preventieve maatregelen (politieopleiding en -onderwijs) en strafrechtelijke maatregelen (instellen van internationale tribunalen en strafhoven); 
• - 

  ter bestrijding van racisme en discriminatie van minderheden en inheemse volkeren door het doen eerbiedigen van politieke en burgerrechten.

Op 15 december 2011 kwamen de lidstaten van de Europese Unie overeen om een Europees Fonds voor Democratie (EED) op te richten. Het EED moet worden gefinancierd door de lidstaten met het doel democratisering, onafhankelijke media en het oprichten van maatschappelijke organisaties in autoritaire landen of landen in de overgang naar democratie te bevorderen. Het fonds zal in de loop van 2012 worden opgericht.

Lees meer

Bij de besluitvorming op dit beleidsterrein spelen de Europese Commissie, de Raad en het Europees Parlement een rol.

Initiatief voor nieuw beleid: Europese Commissie

Eerstverantwoordelijk voor het mensenrechtenbeleid in de Europese Unie is de Eurocommissaris voor Justitie, grondrechten en burgerschap:

Invloed nationale parlementen

Nationale parlementen van de lidstaten kunnen binnen acht weken nadat de Europese Commissie een voorstel heeft bekendgemaakt, laten weten dat de Europese Unie zich niet met het onderwerp zou moeten bezighouden.

Vanuit het Nederlandse parlement zijn bij dit beleidsterrein betrokken:

Besluitvorming door Raad en Europees Parlement

Voor maatregelen voor het tegengaan van discriminatie op grond van nationaliteit geldt de gewone wetgevingsprocedure.

Voor maatregelen voor het tegengaan van discriminatie op grond van ras, geslacht, leeftijd, etniciteit, handicap of seksuele geaardheid geldt dat de Raad besluit met eenparigheid van stemmen, en met goedkeuring van het Europees Parlement. Voor ondersteunende maatregelen geldt de gewone wetgevingsprocedure.

Voor mensenrechtenschendingen door een lidstaat geldt dat bij een eerste constatering de Raad besluit met vier vijfden van de stemmen, met goedkeuring van het Europees Parlement. Bij voortdurende schendingen besluit de Raad met gekwalificeerde meerderheid van stemmen.

De raadsformatie die beslist over justitiële zaken is de Raad Justitie en Binnenlandse Zaken. Vertegenwoordiger voor Nederland in deze Raad is:

In het Europees Parlement zijn verschillende parlementaire commissies bij het mensenrechtenbeleid betrokken:

Voor het Europees Parlement beoordeelt de parlementaire commissie Burgerlijke vrijheden, Justitie en Binnenlandse Zaken  de voorstellen van de Europese Commissie en de eventuele aanvullingen van de Raad. Voor Nederland zijn de volgende Europarlementariërs lid:

Het Europees Parlement heeft als onderdeel van haar Commissie Buitenlandse Zaken een aparte subcommissie Mensenrechten. Van deze subcommissie de volgende Nederlandse Europarlementariërs lid:

De volgende Europarlementariër is plaatsvervangend lid in deze subcommissie:

Voorstellen met betrekking op discriminatie op basis van geslacht worden beoordeeld door de commissie voor Rechten van de vrouw en gendergelijkheid. Voor Nederland zijn de volgende Europarlementariërs lid:

De volgende Europarlementariërs zijn in deze commissie plaatsvervangend lid:

Als het Europees Parlement het (eventueel aangepaste) voorstel goedkeurt, sluit een overeenstemming in de Raad van de Europese Unie de procedure af. Nederland heeft in de Raad 13 stemmen, op een totaal van 345. Als het voorstel door de Raad is goedgekeurd, zorgt de Nederlandse regering ervoor dat het voorstel nationaal wordt uitgevoerd.

Relatie met andere terreinen

Mensenrechten zijn onderdeel van het buitenlands beleid  en van het beleid op het gebied van ontwikkelingssamenwerking. Voor maatregelen op die terreinen gelden de besluitvormingsprocedures die daar vermeld staan.

In zowel het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU) als in het Verdrag betreffende de Werking van de Europese Unie (VwEU) wordt verwezen naar de mensenrechten.

• - 

  algemene beginselen: VEU titel I art. 3 lid 5, art. 6, eerste deel VwEU titel II art. 10, tweede deel VwEU art. 20
• - 

  mensenrechtenschendingen door lidstaten: VEU titel I art. 7
• - 

  beleid tegen discriminatie: tweede deel VwEU art. 18, 19
• - 

  mensenrechtenbeleid in buitenlands beleid: VEU titel V hoofdstuk I art. 21 (lid 1, 2 b)

Hot issues

Nederland

Europese Unie

Activiteitendossier

Factsheet Europees Parlement

Betrokken instanties

Raad van Europa

Verenigde Naties