Amerikaanse Presidentsverkiezingen - Montesquieu Instituut

In Europa en Nederland werd overwegend positief gereageerd op de verkiezing van de Democratische kandidaat Barack Obama (1961) tot de president van de Verenigde Staten. Obama is op 20 januari 2009 beëdigd.

In de aanloop naar de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 4 november, peilde Europa-Nu de stemming bij een aantal Nederlandse leden van het Europees Parlement.

Europa

De Europese politici reageerden eensgezind opgetogen op de verkiezingsuitslag. Voorzitter Pöttering van het Europees Parlement feliciteerde de nieuwgekozen president met zijn overweldigende zege. Hij wenste Obama succes met de grote uitdagingen die in deze spannende tijd voorliggen. Hij sprak zich uit voor een herstart van de betrekkingen tussen de EU en de VS.

Pöttering keek uit naar effectief partnerschap op vele wereldwijde gebieden, zoals klimaatverandering. De parlementsvoorzitter nodigde tegelijkertijd Obama uit om tijdens zijn eerste bezoek aan Europa voor het Europees Parlement te komen spreken, mogelijk al in april 2009 voorafgaand aan de NAVO-top. "Het zou een geweldig signaal zijn aan de 500 miljoen burgers in de Europese Unie". De laatste Amerikaanse president die Europees Parlement toesprak, was Ronald Reagan in mei 1985.

Voorzitter Barroso van de Europese Commissie hoopte dat Amerika, onder leiding van Obama, met de EU "de handen in elkaar slaat om de wereld naar een nieuwe deal te leiden". De Franse president (en eind 2008 EU-Raadsvoorzitter), Sarkozy sprak van een "briljante overwinning". Volgens de Franse president had het Amerikaanse volk de keuze van "verandering, opening en optimisme gemaakt".

De Britse premier Brown roemde Obama´s inspirerende kwaliteiten en keek uit naar de samenwerking. De Duitse bondskanselier Merkel sprak van een "historische zege". Zij zei ervan overtuigd te zijn dat zij in nauwe samenwerking met Obama de nieuwe gevaren en risico´s die zich in deze gemondialiseerde wereld voordoen, het hoofd zou kunnen bieden."

Nederland

In zijn brief aan Obama schreef minister-president Balkenende "uw verkiezing roept in Europa en de wereld hoop op". Gezien de financiële crisis noemde Balkenende de noodzaak tot samenwerking tussen Europa en de VS groter dan ooit. Minister van Buitenlandse Zaken Verhagen zag Obama´s aantreden als een kans op meer samenwerking tussen Europa en Amerika op het wereldtoneel.

Staatssecretaris voor Europese Zaken Timmermans repte van een "geweldige uitslag", maar wilde nog niet vooruitlopen op wat de uitslag voor Europa kon betekenen. Een flinke meerderheid in de Tweede Kamer was aanhanger van Obama.

Ieke van den Burg, aanvoerder van het PvdA-smaldeel in de Sociaal-Democratische Fractie van het Europees Parlement, koos voluit voor Obama. Volgens Van den Burg had de keuze voor McCain een ramp betekent voor de wereld.

Voor Van den Burg telde zwaar dat de Democratische Partij eerder geneigd zou zijn de financiële crisis bij de wortels aan te pakken. ,,Onder de Republikeinen waren het Amerikaanse ministerie van Financiën en Wall Street twee handen op een buik waardoor de financiële markten veel te veel de vrije hand kregen.’’ Uit de goede contacten die de sociaaldemocratische fractie onderhoudt met de Democratische Partij had zij er vertrouwen in gekregen dat onder Obama nieuw beleid zou worden gevoerd, gericht op betere regulering van de financieel-economische sector. Daarnaast noemde zij het een pluspunt dat Obama de noodzaak van belastingheffing inzag en ,,niet langer op de pof van de rest van de wereld wil leven’’.

Ook op het terrein van buitenlandse zaken had zij meer vertrouwen in de Democratische kandidaat. ,,Hij zal niet zo maar stappen zetten die niet meer terug te draaien zijn. Hij is niet van de ‘Alleingang’. Ik verwacht dat hij veel meer zal opereren in VN- en NAVO-verband en dichter bij het Europese beleid uitkomt.’’

Ruim een week na de Amerikaanse presidentsverkiezingen vertrok Van den Burg naar de Verenigde Staten, waar zij deelnam aan een speciaal congres over de gevolgen van het oude Amerikaanse marktbeleid en de noodzaak tot regulering.

Bas Belder, lid van de tweemansfractie van ChristenUnie en SGP in de Onafhankelijken/Democratische Groep, hoopte op een keus voor McCain en vooral zijn ‘running mate’ Sarah Palin. De christelijke achtergrond van Palin speelde bij zijn keuze een belangrijke rol. De ethische aspecten waar het Amerikaanse presidentschap mee te maken zouden bij haar in goede handen zijn geweest.

Wat het buitenlands beleid betreft verwachtte hij dat het niet veel uit zou maken als Obama president zou worden. Wellicht zou Obama een groter beroep op Europa voor het delen van de lasten in de strijd tegen het terrorisme. ,,Dat zou de EU wel eens rauw op het dak kunnen vallen.’’

Van Obama verwachtte hij beter rentmeesterschap dan van de Republikeinen. Dat Obama was gekozen, vond hij dan ook geen ramp.

Lambert van Nistelrooij, een van de zeven leden van de CDA-fractie in de Europese Volkspartij, wilde en kreeg Obama. ,,Ik heb de verwachting dat hij beter aansluit bij wat er in de Europese landen leeft.’’ Maar ook hij dacht dat Obama de bondgenoten ,,dieper in de ogen zal kijken over de vraag wie wat levert’’.

De CDA'er verwachtte dat Obama meer affiniteit zou hebben met overlegmodel dan de Republikeinen. En dat was volgens hem belangrijk als er bijvoorbeeld  zou wordt gespraken over zaken als Iran en nucleaire vraagstukken.

Net zo belangrijk vond Van Nistelrooij de houding die de VS na de verkiezingen zou innemen bij de inspanningen voor klimaatbeheersing. ,,Europa blijft een geweldige gidsfunctie behouden, en ik ben niet erg optimistisch dat de VS ons volledig zal volgen, ook niet onder Obama.’’ Maar hij had er wel meer vertrouwen in dat er onder de Democratische regering serieuzer naar alternatieven zou kijken, vooral via sectorale afspraken in bijvoorbeeld de chemie en de aluminiumverwerking.

Lijsttrekker van de VVD bij de Europese Parlementsverkiezingen van 2009,  het toenmalige Tweede Kamerlid  Hans van Baalen, had een voorkeur voor McCain. Obama was voor hem een onbekende. ,,De man is 47 jaar oud en heeft behalve met zijn charisma weinig indruk op mij gemaakt. Wat heeft hij in al die jaren gepresteerd? Weinig, de oogst is schraal.’’ Maar hij voegde daar wel direct aan toe dat dat niet automatisch betekende dat Obama geen goede president kon worden.. ,,Neem Balkenende, die is van backbencher toch uitgegroeid tot een redelijk goed functionerende premier.’’

Maar Van Baalen ging liever voor de ,,veilige keuze. McCain heeft een indrukwekkend verleden. Hij mocht dan niet zo goed overkomen als Obama, maar je wist wel wat je aan de man hebt. Van Baalen was bang dat Obama veel bezig zou zijn met zijn achtergrond. Hij zou zich veel meer richten op Afrika, Azië en Latijns-Amerika en minder op Europa. Ook dacht Van Baalen dat de snelle terugtrekking uit Irak enorme problemen zou  opleveren. Hij zag meer in een geleidelijke terugtrekking, zoals McCain voorstond.

Toch had Van Baalen ook kritiek op McCain. ,,De manier waarop hij de financiële crisis heeft aangepakt vind ik teleurstellend. Hij had meer leiderschap moeten tonen toen Bush en Paulson (de Amerikaanse minister van Financiën) hun reddingsplan presenteerden.’’ Het 700 miljard dollar kostende voorstel, werd in eerste instantie afgewezen, mede door verzet onder Republikeinse senatoren. 

De enorme financiële problemen van het moment konde Obama, volgens Van Baalen, nog flink opbreken. Zeker omdat Obama een zwaar binnenlands hervormingsprogramma had opgesteld, vooral in de gezondheidszorg.

Volgens Erik Meijer, lid van de tweemansfractie van de SP binnen de Fractie Europees Unitair Links/ Noords Groen Links, zijn de Amerikaanse (presidents)verkiezingen iets heel anders dan wat we in Europa gewend zijn. ,,Het gaat om slechts twee partijen en uiteindelijk om slechts twee kandidaten. Meer valt er niet te kiezen, dat is de realiteit.’’

Het was voor Meijer een eenvoudige keuze: Obama. "Zijn tegenstander, de Republikein McCain, vertegenwoordigt oorlog, inkomensverschillen en grotere milieuproblemen. De Democraat Obama vertegenwoordigt de hoop van mensen en bewegingen dat er grote problemen kunnen worden opgelost en dat de VS weer een fatsoenlijk land wordt.’’

Obama straalde volgens Meijer ,,een aanstekelijk enthousiasme uit en heeft aangegeven op een andere manier met de buitenwereld om te willen gaan dan McCain beoogde." Meijer ging ervan uit dat de relatie met Amerika onder Obama soepeler, creatiever en nuttiger zou worden dan onder Bush.

Maar hoewel Obama de positieve kant van de VS vertegenwoordigt, plaatste Meijer ook de nodige vraagtekens. ,,Met zijn steun voor de doodstraf bijvoorbeeld, maar ook met zijn wens om meer soldaten naar Afghanistan te sturen, heb ik grote moeite.’’

Joost Lagendijk van de tweemansfractie van GroenLinks in de Europese fractie van de Groenen en de Vrije Europese Alliantie, was al lang een fan van Obama. ,, Al van voor de tijd dat hij Hillary Clinton binnen zijn eigen democratische partij versloeg in de race om de nominatie voor het presidentschap,’’ zei Lagendijk. ,,Hij is een aansprekende, charismatische persoonlijkheid die een omslag kan bewerkstelligen in het politieke beleid van de VS waar wij de afgelopen jaren zo veel problemen mee hebben gehad.”

Lagendijk verwachtte onder Obama meer vooruitgang bij het maken van internationale afspraken voor een beter milieu. ,,Ik ben onder de indruk van zijn plannen. Het gaat in de richting van een groene revolutie die aansluit bij de ideeën die in Europa leven. Met als Obama als president zouden de kansen voor een nieuw Kyotoverdrag toenemen, al bleef het de vraag of het Congres hem daarin zou willen volgen. Ook in het verleden onder Clinton had het Congres laten zien gevoelig te zijn voor nationale belangen.’’

Ook op het terrein van de buitenlandse politiek zou Obama volgens Lagendijk duidelijk breken met het beleid van president Bush. ,,Hij kijkt anders aan tegen bij voorbeeld extremisme en het Islamitische fundamentalisme, maar ook de aanpak van epidemische ziekten. Het is van groot belang dat hij de problemen in de wereld niet in zijn eentje en uitsluitend met militair geweld wil oplossen." Obama was in de ogen van Lagendijk veel Europeser; hij hechtte er minder geloof aan dat militaire middelen zaligmakend zijn.

Een frisse kijk op de buitenlandse politiek had de VS hard nodig, aldus Lagendijk. Het imago van de VS stond volgens hem op een dieptepunt. ,,Als hij een eind kan maken aan Guantanamo Bay en Abu Ghraib en bijvoorbeeld bereid is tot een dialoog met Iran zonder de vooropgezette bedoeling om daar een regeringswisseling te veroorzaken, kan dat een enorme winst opleveren ten gunste van het Amerikaanse imago.’’ (Guantanamo Bay is de Amerikaanse gevangenis op Cuba waar verdachten van terrorisme worden vastgehouden; Abu Ghraib was een gevangenis in Irak die in het nieuws kwam vanwege mishandeling van verdachten).

Toch maakte Lagendijk zich zorgen over de plannen van Obama voor Afghanistan. ,,Zoals het er nu naar uitziet zal de strategie ten opzichte van Afghanistan en Pakistan ongewijzigd blijven; dus de nadruk op militaire middelen. Als daar geen verandering in komt is dat slecht nieuws voor Europa en ook slecht nieuws voor Nederland.’’