Montesquieu Instituut: van wetenschap naar samenleving

Onderhandelingen over de hereniging van Cyprus

Met dank overgenomen van Europa Nu.
Vlaggen Cyprus en EU
The EU is pressing for a solution before the island joins the EU this May

Het eiland Cyprus is verdeeld in twee geïsoleerde delen: een Turks-Cypriotisch en een Grieks-Cypriotisch deel. De Turkse Republiek van Noord-Cyprus wordt alleen erkend door Turkije. De EU-lidstaat Republiek Cyprus, van de Grieks-Cyprioten, wordt door Turkije niet als land erkend. Het conflict is een belangrijk struikelblok bij de onderhandelingen over de toetreding van Turkije.

Het noordelijke Turkse en het zuidelijke Griekse deel verschillen behoorlijk van elkaar. Het zuiden is lid van de Europese Unie, kent een hoger welvaartsniveau en de bevolking heeft overwegend het Grieks-Orthodoxe geloof. In het noorden wonen veel minder mensen, dat deel heeft geen economische banden met andere landen dan Turkije en de inwoners zijn vooral soennitisch-islamitisch.

De Grieks-Cyprotische leider Anastasiadis en zijn Turkse collega Akinci onderhandelen al enkele jaren over toenadering; eind december 2015 spraken zij zelfs de hoop op hereniging uit. Doel is van Cyprus een federale staat te maken. Vanaf augustus 2016 zijn de vredesbesprekingen tussen Anastasiadis en Akinci geïntensiveerd. Eind november liepen de in onderhandelingen echter vast.

De gesprekken zijn in begin januari 2017 voortgezet in Genève, onder supervisie van de Verenigde Naties; de onderhandelingen vertoonden bemoedigende vooruitgang. De onderhandelingen worden hervat in Cyprus, waar de leiders nog een aantal moeilijke onderwerpen zullen bespreken. Een snelle oplossing voor de vele obstakels wordt nog niet verwacht. De onderhandelingen in Zwitserland hebben geleid tot de oprichting van een werkgroep die 18 en 19 januari heeft overlegd. Wat de uitkomsten hiervan zijn is tot dusver onbekend.

1.

Historische ontwikkelingen

Cyprus was vanaf 1925 een Britse kolonie, waar een Turkse en een Griekse gemeenschap woonden. Halverwege de 20e eeuw wilden de Britten Cyprus meer autonomie geven. De Grieks-Cyprioten wilden aansluiting bij Griekenland, waar de Turkse minderheid tegen was. Na een aantal jaren van geweld werd Cyprus in 1960 onafhankelijk. De functies van president en vicepresident werden bekleed door respectievelijk een Grieks- en een Turks-Cyprioot. De onafhankelijkheid van Cyprus werd gegarandeerd door Groot-Brittannië, Griekenland en Turkije, die het recht kregen gezamenlijk of individueel op het eiland in te grijpen als de grondwettelijke orde gevaar liep.

De vijandelijkheden tussen de Griekse en Turkse gemeenschap duurden echter voort en kregen tussen 1963 en 1967 het karakter van een burgeroorlog. Dat leidde tot de stationering van een VN-vredesmacht.

In 1974 laaiden de gevechten op toen het Griekse kolonelsregime een poging deed Cyprus bij Griekenland in te lijven. Dat was voor Turkije aanleiding over te gaan tot een invasie. Turkije viel het noorden van het eiland binnen, naar eigen zeggen om Turks-Cyprioten te beschermen tegen een Griekse staatsgreep. Honderdduizenden Grieks-Cyprioten vluchtten uit het bezette eilanddeel of werden verdreven, onder meer naar het zuidelijk deel van het eiland. Daar ontstond de Republiek Cyprus. Het gevolg is dat het eiland nu bestaat uit twee volstrekt geïsoleerde delen.

Op 12 mei 2014 besloot het Europese Hof voor de Rechten van de Mens, dat Turkije een schadevergoeding van 90 miljoen euro moet betalen aan Cyprus. Het geld gaat naar nabestaanden van zo'n 1500 Grieks-Cyprioten die bij de Turkse invasie van het eiland in 1974 zijn verdwenen. Het is de hoogste compensatie die rechters van de Raad van Europa ooit hebben toegekend.

Meer dan 40 jaar na dato is het land nog steeds verdeeld in een internationaal erkend Grieks deel en een Turks bezet deel, de zelfgeproclameerde ,,Turkse Republiek Noord-Cyprus''. Beide delen van het eiland worden afscheiden door een gedemilitariseerde zone.

2.

Kwestie Cyprus en Turkse EU-toetreding

Toen Cyprus in 2004 lid werd van de Europese Unie, ondertekende Turkije een aanvullend protocol van de associatieovereenkomst waarin bepalingen over de toetreding van de tien nieuwe lidstaten waren opgenomen. Tegelijkertijd gaf Turkije te kennen dat dit geen Turkse erkenning van de Republiek Cyprus inhield. De Europese Unie verklaarde later dat jaar nogmaals dat erkenning van alle lidstaten een noodzakelijk onderdeel binnen het toetredingsproces vormt. Turkije volhardt in zijn weigering een douaneverdrag met Cyprus te tekenen, waardoor schepen en vliegtuigen uit Cyprus nog altijd Turkije niet in mogen.

In een rapport van oktober 2012 herhaalde de Europese Commissie dat vrij verkeer van goederen met Cyprus gerealiseerd moet worden. Ook moet Turkije de Republiek Cyprus erkennen. Beide zijn tot op heden nog niet gebeurd. Turkije eist op zijn beurt dat er een einde komt aan het handelsembargo tegen het noordelijke deel van Cyprus. Eerder wil het geen concessies doen.

Turkije heeft nog niet aan alle afspraken uit het aanvullend protocol van associatieovereenkomst voldaan. De Europese Commissie stelde in 2006 dat er pas nieuwe hoofdstukken kunnen worden geopend met betrekking tot het toetredingsproces, als Turkije aan alle afspraken uit het aanvullend protocol heeft voldaan. In december 2015 werd voor het eerst weer een nieuw hoofdstuk geopend.

3.

Onderhandelingen en pogingen tot hereniging

2008-2012

Na de presidentsverkiezingen in Cyprus van 2008 kwam er nieuwe bereidheid tot onderhandelingen en ontstond er optimisme over hereniging. In september 2008 was er een ontmoeting over hereniging tussen oud-president van Cyprus, Dimitris Christofias en de voormalig leider van de Turks-Cyprioten in het feitelijk afgescheiden noorden van het eiland, Mehmet Ali Talat. Deze onderhandelingen werden heropend onder toezicht van de Verenigde Naties.

Er werd vooruitgang geboekt over de vorming van een federatie en de politieke machtsdeling op het eiland. Een heet hangijzer was de compensatieregeling voor particulier eigendom. Sinds 1974 hebben naar schatting 200.000 mensen halsoverkop hun huis moeten verlaten. Over de compensatieregeling kon echter geen overstemming worden bereikt. In 2010 heeft secretaris-generaal van de Verenigde Naties, Ban Ki-moon, geprobeerd de vastgelopen onderhandelingen weer vlot te trekken. Maar in 2012 constateerden internationale waarnemers dat de onderhandelingen wederom zijn vastgelopen.

In april 2010 werd Talat bij de presidentsverkiezingen in het Turkse deel van Cyprus echter verslagen door Dervis Eroglu. Eroglu staat bekend als een felle tegenstander van hereniging. Twee jaar later, in 2012, bevroor Turkije de betrekkingen met Cyprus. Dit was een reactie op het voorzitterschap van de Europese Unie dat Cyprus in 2012 vervulde.

2013

De Europese Commissie heeft in november 2013 besloten de Turks-Cypriotische gemeenschap op het eiland te steunen. De Europese Unie wil de Turks-Cyprioten dichter bij de EU brengen. Er is 31 miljoen euro beschikbaar gesteld om de economische integratie te bevorderen en het contact tussen de gebiedsdelen te verbeteren. Het doel van dit financiële programma is een uiteindelijke hereniging. Dat leidde tot felle kritiek van het Griekse deel van Cyprus.

2014

In februari 2014 werd het overleg tussen de Grieks- en Turks-Cypriotische regeringen hervat. Het uiteindelijke doel is de vorming van een federale staat. De regeringen waren in principe overeengekomen dat de eenheid van Cyprus zou worden hersteld. Het land zou een federatie moeten worden, met zowel Griekse als Turkse deelstaten. In oktober 2014 werden deze onderhandelingen weer stilgelegd, o.a. omdat de Grieken en Turken het niet eens werden over schadevergoedingen van Cyprioten die gevlucht zijn tijdens de Turkse invasie.

2015

De leiders van Grieks en Turks Cyprus kwamen, na acht maanden onderbreking, in mei 2015 weer bij elkaar om te onderhandelen. Sindsdien zijn er verregaande vorderingen gemaakt, met als hoogtepunt een ontmoeting op Eerste Kerstdag in 2015. In een gezamenlijke toespraak op de nationale televisie zeiden beide leiders te hopen dat het jaar 2016 meer vrede zal brengen. Deze boodschappen werden uitgesproken in de taal van de andere partij.

2016

Tijdens het World Economic Forum in Davos (januari 2016) verklaarden de leiders van Grieks en Turks Cyprus te hopen dat in 2016 een einde komt aan de verdeeldheid van het eiland. De president van het Griekse gedeelte van Cyprus annuleerde in mei 2016 een bijeenkomst met zijn Turks-Cypriotische ambtgenoot, nadat beiden in Turkije waren uitgenodigd voor een internationale bijeenkomst.

De Grieks-Cypriotische president Nikos Anastasiadis erkent Mustafa Akinci niet als staatshoofd en is gevoelig voor elke vermeende poging Turks-Cyprus als onafhankelijke staat te erkennen. In augustus 2016 kwamen de leiders meerdere malen bijeen. Tijdens zes ontmoetingen zijn een aantal moeilijke onderwerpen besproken worden. Zo staat Akinci erop dat Turkse troepen op het eiland gelegerd blijven om de rechten van de Turks-Cyprioten te beschermen. Voor Anastasiades is dat echter onbespreekbaar.

Na verschillende onderhandelingen tussen Noord- en Zuid-Cyprus en een gesprek met VN-secretaris-generaal Ban Ki-moon leek hereniging van het eiland naderbij te komen. Ban Ki-moon zei te streven naar éénwording van het eiland voor het einde van zijn mandaat op 31 december 2016. De onderhandelingen vonden plaats in Zwitserland onder begeleiding van de VN. Na intensieve onderhandelingen in november 2016 zijn de gesprekken gestrand. De gesprekken zijn op 18 en 19 januari voortgezet in de vorm van een werkgroep. De uitkomsten hiervan zijn nog onbekend.

4.

Meer informatie