Montesquieu Instituut: van wetenschap naar samenleving

De opkomst van linkse eurosceptische partijen in Zuid-Europa

Dr. Simon Otjes is wetenschappelijk medewerker van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen aan de Rijksuniversiteit Groningen. 

In de laatste acht jaar, sinds het begin van de crisis in de eurozone, is het politieke landschap in Europa sterk veranderd. In Zuid-Europa kwam de crisis het hardst aan. Landen moesten tijdens de crisis grote leningen aannemen van de Europese instituties om hun begrotingen op orde te krijgen. De leningen kwamen met strenge voorwaarden, zodat deze landen werden gedwongen hun verzorgingsstaten te hervormen, overheidsbedrijven te privatiseren en begrotingen te korten. Deze economische crisis en de reactie van de nationale en Europese polititiek heeft in Zuid-Europa geleid tot een radicale transformatie van het partijenlandschap, in de vorm van de opkomst van vaak nieuwe, linkse eurosceptische partijen, die zich verzetten tegen de ‘Brusselse dictaten’. Dit artikel geeft een korte tour langs deze landen, de partijen die daar ontstaan zijn en kijkt naar de gelijkenissen tussen de partijpolitieke ontwikkelingen in deze landen.

SYRIZA in Griekenland

Griekenland is het beste voorbeeld van de opkomst van een linkse, eurosceptische partij door de Eurozone crisis. Dit land kreeg de grootste lening van de ‘Europese instituties’ (de Europese Commissie, de Europese Centrale Bank en het Internationaal Monetair Fonds), maar moest ook het meest ingrijpend hervormen. SYRIZA, een radicaal linkse partij met een anti-elitaire, populistische retoriek die voor de crisis zo’n 5% van de stemmen kreeg, groeide vanwege haar verzet tegen de bezuinigingen, privatiseringen en hervormingen, uit tot de grootste partij op links (in 2012) en vervolgens de grootste partij (in 2015). Ze werd de senior partner in de regeringscoalitie. Terwijl SYRIZA wist te profiteren van de crisis, verloor de communistische partij, traditioneel de grootste partij links van de sociaal-democraten, juist stemmen. In de coalitie bleek dat zich verzetten tegen de bezuinigingsmaatregelen, maar toch uiteindelijk voorstander zijn van lidmaatschap van de Eurozone lastig te verenigen zijn. Ook onder SYRIZA worden de hervormingen, bezuinigingen en privatiseringen doorgezet. Zelfs een door SYRIZA uitgeschreven referendum tegen de maatregelen kon de Europese instellingen niet overtuigen.

Podemos in Spanje

Bij de verkiezingen van 2015 in Spanje werd Podemos in een keer de derde partij van het land. Anders dan SYRIZA is dit een nieuwe partij, opgericht in 2014 door academici. Ook deze partij verzet zich sterk tegen de bezuinigingen, hervormingen en privatiseringen die de Spaanse overheid opgelegd heeft gekregen door de ‘Europese instituties’. Ze combineert dit alles met populistische retoriek. Podemos bouwde in het multinationale Spanje een verkiezingsalliantie met linkse regionale partijen in Galicië, Valencia en Catalonië. Al hoewel zelf geen voorstander van een onafhankelijk Catalonië, steunt de partij de roep om een onafhankelijksreferendum. De partij is namelijk een aanhanger van een meer directe democratie; dit is dan ook ingevoerd in de eigen partij. De traditionele partij links van de sociaal-democraten, Verenigd Links, een alliantie van partijen rondom de communistische partij, verloor stemmen in vergelijking met de uitslagen voor de crisis.

Na de verkiezingen van december 2015 belandde de Spaanse coalitieformatie in een impasse. Geen enkele combinatie van sociaal-democraten, conservatieven, een nieuwe liberale partij en Podemos bleek levensvatbaar. De linkse, eurosceptische koers van Podemos maar ook zeker de steun voor een referendum in Catalonië maakt Podemos een onaantrekkelijke coalitiepartner. Nadat de impasse niet kon worden opgelost, werden er nieuwe verkiezingen uitgeschreven. Voor de verkiezingen, gehouden op 26 juni, sloot Podemos een verbond met Verenigd Links. De alliantie kreeg net wat meer stemmen dan bij de vorige verkiezingen en de combinatie werd de derde partij van het land. Het vormen van een regering zal geen sinecure worden.

Links Blok in Portugal

In Portugal zijn de ontwikkelingen minder extreem, maar toch zijn er enkele opvallende gelijkenissen. Ook hier deden radicaal linkse partijen het tamelijk goed bij de verkiezingen in 2015, dat gold opnieuw niet zo zeer voor de orthodoxe communisten (in de CDU), maar voor het Linkse Blok. Het Linkse Blok steunt nu samen met de communisten een sociaal-democratische minderheidsregering. De steun die het blok eerder gaf aan een sociaal-democratisch minderheidskabinet tijdens de crisis, maakt deze partij minder aantrekkelijk voor links-eurosceptische kiezers dan Podemos en SYRIZA.

Sinn Féin in Ierland

Ierland werd in 2010 gered door de ‘Europese instituties’ en staat er nu het sterkst voor van alle landen in deze lijst. Toch kreeg ook hier eurosceptisch links een boost. Dit geldt zowel voor de Anti-Bezuingingsalliantie/Mensen boven Winst, een combinatie van twee marginale trotskistische partijen (Socialist Party en de Socialist Workers’ Party) die voor de crisis nauwelijks steun hadden, maar bij de verkiezingen in februari 2016 samen 4% van de stemmen kregen. Deze alliantie verzet zich expliciet tegen de bezuinigingen, hervormingen en privatiseringen die Ierland heeft ingevoerd tijdens de Eurozone crisis. Maar dit geldt ook voor Sinn Féin, de linkse, republikeinse partij die in de eerste plaats streeft naar een verenigd Ierland. Deze partij deelt de euroscepsis en het verzet tegen bezuingingen met de andere partijen in deze lijst; in Ierland kwamen deze twee thema’s bij de laatste verkiezingen samen in de mogelijkheid dat Ieren gaan betalen voor kraanwater; deze maatregel was door de Europese Unie opgelegd. Sinn Féin en de Anti-Bezuinigingsalliantie/Mensen boven Winst verzetten zich hier sterk tegen.

Vijfsterrenbeweging in Italië

Italië lijkt in twee opzichten een uitzondering in deze lijst. Italië heeft geen lening ontvangen van Europese instellingen. Wel werd in 2011 een regering van technocraten geïnstalleerd onder druk van de internationale financiële markten. Het hervormingsbeleid dat dit kabinet inzette, wordt grotendeels gevolgd door de huidige brede coalitie van centrum-links en centrum-rechts. Daarnaast is de anti-Europese partij, de Vijfsterrenbeweging, huiverig voor de term ‘links’. Deze partij is in 2009 opgericht door de komiek Beppe Grillo. In 2013 haalde deze beweging bij de parlementsverkiezingen 25% van de stemmen en werd daarmee de één na grootste partij van Italië. 

De partij heeft een gemêleerd programma: verzet tegen door de Europese Unie nagestreefde privatisering van waterbedrijven, inzet voor milieubescherming, streng optreden tegen corruptie en fraude en de invoering van directe democratie online (die de partij ook in haar eigen organisatie doorvoert). De partij wil een referendum over het Italiaans lidmaatschap van de Eurozone. De Vijfsterrenbeweging combineert dit alles met een expliciet populistische retoriek en de notie van politiek niet van professionals maar van burgers moet zijn. Deze partij verschilt van de andere partijen in deze lijst omdat ze zich expliciet niet als links positioneert. Op sommige onderwerpen, zoals belastingen voor ondernemers heeft de partij een traditioneel rechts standpunt. In het Europees Parlement heeft deze partij zich dan ook aangesloten bij de rechtse anti-immigratie en anti-EU partij UKIP. Toch is er veel overlap tussen deze partij en de andere partijen in de lijst: de euroscepsis, de wil om directe democratie in te voeren, ook in de eigen partij, en het verzet tegen privatisering. Net als in andere landen werd deze moderne, linkse eurosceptische partij groter dan het overblijfsel van de communistische partijen links van de sociaal-democratie: ‘Links Ecologie Vrijheid’.

AKEL in Cyprus

We eindigen deze tour in Cyprus, een uitzondering die de regel bevestigd. In Cyprus was namelijk de grootste partij op links altijd al een communistische partij, AKEL. Deze partij heeft niet weten te profiteren van de crisis, noch heeft zij een euroscpetische, linkse concurrent gekregen. Dat laatste is opmerkelijker dan dat eerste: de communistische partij zat tussen 2003 en 2013 als senior partner in het kabinet en leverde tussen 2008 en 2013 de president. In die tijd verslechterde de Cypriotische economie sterk en moesten ze een lening accepteren van Rusland. In 2013 werd er een centrum-rechtse president gekozen die voor een lening naar de ‘Europese instellingen’ keek.

Al met al is er een opvallende gelijkenis tussen het Spaanse Podemos, de Italiaanse Vijfsterrenbeweging en het Griekse SYRIZA: alle drie partijen die zich verzetten tegen privatiseringen, hervormingen en bezuinigingen die zijn opgelegd door de Europese Unie; alle drie partijen die streven naar meer directe democratie en dit combineren met een anti-elitaire populistische retoriek. Partijen uit Portugal en Ierland, zoals het Linkse Blok en Sinn Fein sluiten ook bij dit profiel aan. In al deze landen heeft het partijpolitiek verzet tegen de Europese Unie een sociaal-economisch profiel gekregen.

 

Land

Afkorting

Naam (Nationale taal)

Naam (Nederlands)

Pre-Crisis Verkiezing

Meest recente verkiezing

Cyprus

AKEL

Ανορθωτικό Κόμμα Εργαζόμενου Λαού

Vooruitstrevende Partij van de Werkende Mensen

31.1%

(2006)

25.7%

(2016)

Griekenland

SYRIZA

Συνασπισμός Ριζοσπαστικής Αριστεράς

Coalitie van Radikaal Links

5.0%

(2007)

35.5%

(2015)

 

KKE

Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας

Communistische Partij Griekenland

8.2%

(2007)

5.6%

(2015)

Ierland

SF

Sinn Féin

Wij Onzelf

6.9%

(2007)

13.8%

(2016)

 

AAA/PBP

Anti-Austerity Alliance/ People Before Profit

Anti-Bezuinigingsalliantie/Mensenboven Winst

1.1%

(2007)

3.9%

(2016)

Italië

M5S

Movimento Cinque Stelle

Vijfsterrenbeweging

-

(2008)

25.6%

(2013)

 

SELa

Sinistra Ecologie Liberta

Links Ecologie Vrijheida

3.1%

(2008)

3.2%

(2013)

Portugal

BE

Bloco de Esquerda

Links Blok

6.4%

(2005)

10.2%

(2015)

 

CDU

Coligação Democrática Unitária

Unitaire Democratische Coalitie

7.5%

(2005)

8.3%

(2015)

Spanje

 

Podemos

Wij Kunnen

-

20.7%

(2015)

 

IU

Izquierda Unida

Verenigd Links

3.8%

(2008)

3.7%

(2015)

a Voor 2008: La Sinistra L’Arcobaleno/Links – De Regenboog


Deze bijdrage verscheen in de Hofvijver van 27 juni 2016.