Montesquieu Instituut: van wetenschap naar samenleving

Een radicaal rechts populistische premier?

Sarah de Lange is universitair hoofddocent aan de Universiteit van Amsterdam.

In grote delen van Europa zijn radicaal rechts populistische partijen aan een opmars bezig. Ze domineren de peilingen en wisten dat in een aantal gevallen ook te verzilveren bij recente verkiezingen. De Deense Volkspartij en UKIP, bijvoorbeeld, vergrootten hun aanhang in 2015 substantieel met 8,8 en 9,2 procentpunt respectievelijk (zie Tabel 1).

Ook de 49,9 procent van de stemmen die kandidaat van de Oostenrijkse Volkspartij in de recente presidentsverkiezingen wist te behalen vormt, net als de uitslag van het referendum over de Brexit, een signaal dat radicaal rechts populistische partijen aan populariteit winnen. Er bestaat zelfs een kans dat de Norbert Hofer in oktober alsnog de presidentsverkiezingen, die vanwege onregelmatigheden over moeten, wint en daarmee de eerste radicaal rechts populistische president van het naoorlogse Europa wordt.

Tabel 1: Steun voor radicaal rechts populistische partijen bij meest recente verkiezingen voor het parlement

 
 

Partij

Land

%

stemmen

Winst

of

verlies

2015

Deense Volkspartij

Denemarken

21,1%

+8,8

 

Finnen

Finland

17,6%

-1,4

 

UKIP

Groot-Brittannië

12,3%

+9,2

 

Zwitserse Volkspartij

Zwitserland

29,4%

+2,8

2014

Vlaams Belang

België

3,7%

-3,9

 

Zweden Democraten

Zweden

12,0%

+6,1

2013

Lega Nord

Italië

4,1%

-4,2

 

Vooruitgangspartij

Noorwegen

16,3%

-6,6

 

Oostenrijkse Vrijheidspartij

Oostenrijk

20,5%

+3,0

2012

Front National

Frankrijk

13,6%

+9,3

PVV en Nederland

Zijn deze signalen reden om te denken dat ook in Nederland de PVV bij de verkiezingen in het voorjaar van 2017 de grootste zal worden en mogelijk de premier kan leveren? Deze vraag is niet eenvoudig te beantwoorden, om twee redenen. Allereerst omdat de Europese trend die hierboven geschetst wordt minder eenduidig is dan vaak wordt gedacht en daarnaast omdat er ook een aantal korte termijn factoren zijn die het succes van de PVV kunnen beïnvloeden. Beide claims zal ik hieronder adresseren.

Anders dan bij meeste partijfamilies (bijvoorbeeld christendemocraten, liberalen, sociaaldemocraten) groeit de gemiddelde aanhang van radicaal rechts populistische partijen al sinds de jaren '80. In de jaren '90 behaalden deze partijen gemiddeld 8 procent bij parlementsverkiezingen, in de periode 2010-2015 steeg dit percentage tot 12,5. De stijgende steun voor de PVV in de peilingen past in deze trend (zie Figuur 1).

Niettemin wisselt het succes van radicaal rechts populistische partijen, net als dat van andere partijfamilies, van land tot land en van verkiezing tot verkiezing. Zo verloren radicaal rechts populistische partijen in België, Finland, Italië en Noorwegen bij de meest recente verkiezingen stemmen (zie Tabel 1) en staan de Finnen en de Noorse Vooruitgangspartij op zware verliezen in de peilingen.

Ook in de steun voor de PVV zien we deze fluctuaties terug. De partij won kiezers in 2010, maar verloor deze deels weer in 2012. De peilingen laten dezelfde trend zien: de lijn is begon voor de PVV positief, maar de partij verloor aanhang in de eersteh elft van 2014 en in het voorjaar van 2015 (zie Figuur 1). In de meest recente Peilingwijzer is de partij ook niet meer noodzakelijkerwijs de grootste, zij deelt de pole position op dit moment met de VVD.

Figuur 2: Steun voor PVV in peilingen

 
figuur artikel Sarah de Lange

Bron: peilingwijzer.tomlouwerse.nl

Peilingen en zetels

Daarnaast is het ook nog maar de vraag of Wilders’ partij in staat is om de aanhang die in de peilingen lijkt te bestaan om te zetten in Tweede Kamerzetels. Dit hangt van ten minste twee factoren af. In de eerste plaats is het verkiezingssucces van de PVV afhankelijk van de mate waarin er tijdens de verkiezingen strategisch gestemd gaat worden. In 2012 overwogen veel kiezers de PVV, maar gaven zij uiteindelijk hun stem aan Rutte. Ondanks dat de PVV misschien dichter bij hun opvattingen stond op thema’s die zij belangrijk achtten, vonden deze stemmers het belangrijker dat ‘rechts’ de verkiezingen won en de PvdA niet de premier leverde.

Deze machtsvraag speelt eigenlijk alleen in nationale verkiezingen, wat ook verklaart waarom radicaal rechts populistische partijen het doorgaans beter doen in Europese, lokale, en regionale, zogenaamde second order verkiezingen dan verkiezingen voor het parlement. Ook in peilingen speelt deze machtsvraag geen rol, waardoor daarin de electorale aanhang van radicaal rechts populistische partijen soms aan de hoge kant wordt ingeschat.

In de tweede plaats hebben de issues waarover de campagne uiteindelijk gaat een grote invloed op het uiteindelijke verkiezingssucces van radicaal rechts populistische partijen. Culturele of identitaire issues (integratie, Islam, vluchtelingen en tot op zekere hoogte de EU) spelen radicaal rechts populistische partijen in de kaart. Wanneer de campagnestrijd echter over meer traditionele sociaaleconomische issues gaat hebben zij doorgaans meer moeite zich te profileren. Dit heeft te maken met een mechanisme dat politicologen issue ownership noemen, wat verwijst naar het feit dat sommige partijen als geloofwaardiger en competenter op bepaalde issues worden gezien dan andere.

Campagnethema's

De campagnethema’s hangen uiteraard in zekere mate samen met nationale en internationale gebeurtenissen en crises. Alhoewel de vluchtelingencrisis minder hoog op de agenda lijkt te staan door de terugloop in asielaanvragen, zorgen de recente aanslagen in België en Frankrijk ervoor dat Islam en terrorisme hier wel prominent op prijken. Als dit zo blijft, kan de PVV hier gebruik van maken. Het is echter ook mogelijk dat andere issues op de voorgrond treden. Voor aanvang van de campagne, als de partijprogramma’s nog niet zijn gepresenteerd en er nog maanden zijn waarin van alles en nog wat kan gebeuren, is dit moeilijk in te schatten.

Kortom, zolang de campagne nog niet op gang is, en we dichter bij de verkiezingen zelf zijn, is het daadwerkelijke succes van de PVV lastig in te schatten. De vraag of de PVV de grootste wordt bij de verkiezingen van 2017 en wat er gaat gebeuren als dat het geval is, is daarmee ook enigszins prematuur.

Met dank aan Tom Louwerse van de Universiteit Leiden voor het beschikbaar stellen van de resultaten van de Peilingwijzer.


Deze bijdrage verscheen in de Hofvijver van 29 augustus 2016.