Montesquieu Instituut: van wetenschap naar samenleving

‘Op herhaling - met andere afloop’

Vooruitblik naar verkiezingscampagne 2016/2017

‘De verkiezingscampagne van volgend voorjaar lijkt op het eerste gezicht een herhaling van 2012, maar de uitkomst zal naar alle waarschijnlijkheid toch helemaal anders zijn.’ Gerrit Voerman, directeur van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen, verwacht een ‘bijzondere verkiezingscampagne, uitlopend op een misschien nog wel meer bijzondere kabinetsformatie’ in 2017.

‘Ogenschijnlijk verandert er niet zo veel’, analyseert Voerman, hoogleraar aan de Rijkuniversiteit van Groningen en partijenkenner bij uitstek, de toestand aan de vooravond van het nieuwe politieke seizoen. ‘De meeste partijen komen met dezelfde lijsttrekker als in 2012. Bij de VVD wordt het weer Rutte, voor de vierde keer. Bij D66 komt Pechtold terug, ook voor de vierde keer. Bij het CDA gaat Van Haersma Buma net als in 2012 weer de kar trekken en de SP zal Roemer weer de lijst gaan aanvoeren, voor de derde keer. En natuurlijk is er ook weer Wilders – net als Rutte en Pechtold voor de vierde keer. De verkiezingen als feest der herkenning. Alleen bij de PvdA is het nog ongewis.’

Voerman: ‘Het lijkt op een herhaling van 2012; dezelfde partijen, dezelfde hoofdrolspelers. Maar dat is schijn. De verhoudingen en omstandigheden waaronder vanaf Prinsjesdag steeds openlijker campagne zal worden gevoerd, zijn totaal anders dan vier jaar geleden. Neem alleen al de economie: we lijken de crisis voorbij; de regeringspartijen delen de laatste tijd weer cadeautjes uit. Maar het issue van de asielzoekers zal des te zwaarder wegen, zeker als de vluchtelingencrisis in de aanloop naar de verkiezingen oplaait.’

Minstens zo belangrijk is dat de onderlinge krachtsverhoudingen drastisch veranderd zijn. ‘In de peilingen staat Wilders’ PVV aan de top. Maar die partij heeft zichzelf buiten spel gezet, zoals het nieuwe verkiezingsprogramma nog eens bevestigt’, zegt Voerman. ‘De VVD lijkt moeiteloos de grootste partij van de rest te worden. Rutte stevent af op een prolongatie van het premierschap. Maar met wie gaat hij regeren? Het beeld is nog lang niet uitgekristalliseerd.’

‘De VVD wordt op behoorlijke afstand achtervolgd door – al weer volgens de peilingen – een peloton van vijf partijen, uiteenlopend van CDA tot PvdA en van GroenLinks tot SP, die allemaal schommelen tussen de tien à achttien zetels. En dat is nog volop in beweging.’ ‘Neem alleen al de onzekerheid over wie de PvdA gaat aanvoeren. Als Samsom uitgedaagd wordt, is het geen uitgemaakte zaak dat hij wint.’

Waar partijen staan, is evenmin uitgekristalliseerd. ‘Het wachten is op de verkiezingsprogramma’s’, zegt Voerman. ‘Eerst de lijsttrekkers, dan de programma’s – dat is op zich een logische volgorde. Zodra die er liggen, wordt het beeld scherper.’

‘Afgaande op de huidige peilingen zou er wel eens een vijfpartijenkabinet nodig kunnen zijn’, rekent Voerman voor. ‘Als je er vanuit gaat dat de VVD de leiding neemt, lijkt me vrijwel zeker dat D66 aanschuift. Als derde partij komt het CDA in beeld. De PvdA lijkt me onzeker. Er is gerede kans dat die partij na de slijtage van vier-en-een-half jaar regeren afhaakt en in de oppositie zal willen aansterken. En de vierde? De SP lijkt me nog steeds te ver van het politieke centrum afstaan. Een andere kandidaat is GroenLinks, maar dat zal evenmin gemakkelijk worden. En dan zijn we mogelijk dus nog niet aan de 76 zetels. We moeten maar eens serieus gaan nadenken over minderheidskabinetten in de Nederlandse politiek.’

‘Anders gezegd’, vat Voerman samen, ‘ook met dezelfde partijen en dezelfde hoofdrolspelers, zal er – dat is vrijwel zeker – iets heel anders uit de bus komen dan vier jaar geleden. We gaan het zien.’

Den Haag/Groningen, augustus 2016