Montesquieu Instituut: van wetenschap naar samenleving

‘Inleidende beschietingen verkiezingscampagne’

Gerrit Voerman kijkt terug op algemene beschouwingen in Tweede Kamer die niet over Troonrede, Miljoenennota en Begroting gingen

‘De algemene beschouwingen in de Tweede Kamer waren de inleidende beschietingen voor de verkiezingscampagne.’ Vanuit Groningen heeft Gerrit Voerman, directeur van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen, de parlementaire debatten-volgend-op-de-Troonrede op de voet gevolgd.

‘Je kan het zien als een voorafschaduwing van wat ons de komende maanden, op weg naar de verkiezingen van de Tweede Kamer (15 maart 2017), te wachten staat’, zegt Voerman, hoogleraar aan de Rijksuniversiteit van Groningen. ‘Het ging vorige week nauwelijks over Troonrede, Miljoenennota en Begroting, zoals anders te doen gebruikelijk. De meeste fractievoorzitters, inclusief de minister-president, waren veel meer bezig voor te sorteren op de verkiezingscampagne. Waar is voor ons het meeste te halen? Waar valt te scoren? En waar zitten de zwakke plekken van de concurrenten?’

Zo bekijkt Voerman ook het optreden van premier Rutte. ‘De VVD lijkt in de zomer een heldere lijn te hebben bepaald, met name tegenover de rechtse concurrentie van de PVV. Rutte, maar ook Zijlstra en eerder Edith Schippers, presenteert zich als vertegenwoordiger van een partij die korte metten wil maken met problemen die met integratie samenhangen. Om Wilders wind uit de zeilen te halen, schuift de VVD in de richting van de PVV. Men presenteert zich als een fatsoenlijk alternatief het Wilderse populisme. Vandaar die harde toon, die scherpe stellingname, die roep om aanpassing en integratie, die nadruk op de Nederlandse rechtstaat en democratie.’

Tegen die achtergrond verklaart Voerman ook het ‘harde, confronterende optreden’ van CDA-fractievoorzitter Sybrand Buma. ‘Buma pakte Rutte snoeihard aan. Recht in het gezicht van de premier zei hij met zo veel woorden dat hij niets moest hebben voor de manier waarop die opereerde: verbroken verkiezingsbeloften, grof taalgebruik, onwaardige stijl. Dat was niet niets. Het was zo hard, en bovendien niet alleen tegen de premier maar ook tegen de persoon Rutte gericht, dat je afvraagt hoe die twee elkaar straks na de verkiezingen in de formatie weer zullen tegenkomen’, analyseert hij. ‘Voor het CDA is Rutte op centrum-rechts natuurlijk de grootste concurrent. Daarom maakte Buma er zo’n groot punt van, wat hij trouwens goed kon verbinden met het belang van normen en waarden, die voor het CDA gezichtsbepalend zijn. De slogan van Balkenende destijds, ‘fatsoen moet je doen’, klonk door in de aanval van Buma op Rutte.’

Ook de stellingnamen van andere partijen hadden volgens Voerman ‘in hoge mate’ met de komende verkiezingen te maken. ‘Dat de SP zo uitvoerig over de zorg en het eigen risico begint, is natuurlijk geen toeval: dat zijn punten die voort het electoraat van de SP heel belangrijk zijn’, zegt hij. ‘En waarom denk je dat de PVV de SP uitmaakt voor “vluchtelingenpartij” van Nederland? Wilders weet dat dat voor SP-kiezers heel gevoelig is.’

Om diezelfde reden speelde het CDA de kwestie van normen en waarden [‘hoe gaan we in het land met elkaar om?’] hoog op, probeerde de PvdA de sociaaleconomische successen van het kabinet [‘inclusief de dalende werkloosheid en gelijkmatige inkomensontwikkeling’] zichzelf toe te eigenen en zette de VVD de Nederlandse identiteit hoog op de agenda.

Voerman: ‘De kwestie van de nationale identiteit voerde vorige week de boventoon. Dat begon al in de Troonrede met uitvoerige passages over democratische waarden, waaraan iedereen gehouden zou moeten worden. Partijen als VVD, CDA en natuurlijk PVV namen het in de Tweede Kamer over. Dat heeft vanzelfsprekend alles te maken met de terroristische aanslagen uit naam van de islam, met Syrië, Turkije, noem maar op. De klassieke sociaal-economische kwesties (zoals koopkrachtplaatjes) stonden daardoor minder centraal. Ook dat laat zich lezen als een vooraankondiging van wat ons te wachten te staat. Veel kiezers, met name ter rechterzijde, maken zich – na alle gebeurtenissen van de laatste tijd – zorgen over die identiteit. Daarom wordt het hoog opgespeeld.’

‘Ja, de verkiezingscampagne is echt begonnen.’


Deze bijdrage verscheen in de Hofvijver van 26 september 2016.