Montesquieu Instituut: van wetenschap naar samenleving

Nieuw Links en Den Uyl: een ijzersterke combinatie

Philip van Praag was tot 2014 universitair hoofddocent aan de Universiteit van Amsterdam en promoveerde in 1991 op het proefschrift Strategie en illusie: elf jaar intern debat in de PvdA, 1966-1977. Hij is één van de sprekers op het symposium 10 over Rood 5 jaar later. Over Nieuw Links en de PvdA, dat op 3 oktober aanstaande in Groningen wordt gehouden. Op deze bijeenkomst wordt ook het gelijknamige boek over Nieuw Links gepresenteerd.

Vijftig jaar geleden, op 3 oktober 1966, werd Tien over rood. Uitdaging van Nieuw Links aan de PvdA gepubliceerd. Een uitdaging was het, niet alleen voor de PvdA. Zelden heeft een interne oppositiebeweging zo veel los gemaakt in de publiciteit en zoveel invloed gehad op de politiek. Nieuw Links wilde in de eerste plaats de PvdA vitaliseren, verjongen en democratiseren. Daartoe achtte men een wisseling van de wacht in de partij noodzakelijk. In de tweede plaats streefden de initiatiefnemers naar een radicalere stellingname van de PvdA. In de derde plaats wilde de beweging het politieke landschap blijvend veranderen.

Vitalisering

De vitalisering van de partij kan zonder twijfel als succes worden betiteld. In de partij werd over menig onderwerp stevig gedebatteerd en fel strijd geleverd en de macht van het middenkader in de gewesten nam sterk toe. In korte tijd veroverde Nieuw Links belangrijke posities in de partij. De informele leider van de beweging, André van der Louw, werd in 1969 vicevoorzitter en in 1971 voorzitter van de PvdA. Onder invloed van Nieuw Links veranderde de partij in enkele jaren ingrijpend van karakter. Hoogopgeleide jongeren stroomden in groten getale binnen en namen functies in de afdelingen en gewesten over. Voor de komst van Nieuw Links werd de PvdA gedragen door laagopgeleide kiezers, waaronder veel arbeiders. Midden jaren zestig had rond de zestig procent van de deelnemers aan de kaderschool van de partij slechts lager onderwijs of lager technisch onderwijs gevolgd; slechts een paar procent had hoger onderwijs genoten. Vier jaar later was nog maar tien procent van de deelnemers laagopgeleid.

Aansluiting bij de tijdsgeest

De grote verdienste van Nieuw Links was dat de partij aansluiting vond bij de tijdgeest en bij de politieke onderwerpen die leefden bij een jonge generatie. Het snelle succes leidde ook tot spanningen in de partij, vooral over het buitenlands beleid. Nieuw Links had kritiek op de steun van de PvdA voor het Vietnam-beleid van de Verenigde Staten, wilde een volkenrechtelijke erkenning van de DDR (het toenmalige communistische Oost Duitsland) en verzette zich tegen het lidmaatschap van de NAVO van dictatoriale landen als Spanje en Portugal. Max van der Stoel, de latere PvdA-minister van Buitenlandse Zaken, was een fel tegenstander van deze eisen van de beweging; hij had ze het liefst als ‘cryptocommunisten’ uit de partij gezet. Andere critici van Nieuw Links verlieten zelf de partij, onder wie oud-premier Drees.

De grootste mislukking van Nieuw Links was het streven het politiek landschap blijvend te veranderen. De felle polarisatie tegen de christelijke partijen, overigens een strategie die niet door Nieuw Links was bedacht maar door hen zeer rigide in de praktijk werd gebracht, droeg in belangrijke mate bij aan de vorming van het CDA. De machtspositie van de christelijke middenpartijen werd daardoor versterkt in plaats van verzwakt

Den Uyl

Eén belangrijke positie in de partij heeft Nieuw Links nooit weten te veroveren. In september 1966, enkele weken voor het verschijnen van Tien over Rood, werd Den Uyl benoemd tot lijsttrekker. Tot 1986 zou hij politiek leider van de PvdA blijven. Dat was een zegen voor de PvdA. Ondanks de instroom van hoogopgeleid kader slaagde hij erin de PvdA herkenbaar te houden voor de traditionele achterban. Het leidde in 1977 tot het beste resultaat ooit voor de PvdA: 53 zetels. Nieuw Links en Den Uyl: na enkele heftige botsingen ontstond een, vanuit electoraal oogpunt, ijzersterke samenwerking.


Deze bijdrage verscheen in de Hofvijver van 26 september 2016.