Montesquieu Instituut: van wetenschap naar samenleving

Benoemingen topfuncties in de EU

Voorzittershamer voor Europese Vlag

Hoewel de benoemingen van Europese topfuncties een juridische grondslag hebben in Europese verdragen, is er bij vacatures toch altijd weer sprake van een carrousel waarbij verschillende belangen een rol spelen. Een overzicht van belangrijke topfuncties in de Europese Unie staat hieronder.

Belangen worden in een strijd met vaak een lange adem tussen landen en langs nationale en politieke lijnen uitgevochten, waarbij diplomatie en het op het goede moment insteken van de juiste kandidaat van evident belang is. Tot op het laatste moment vallen grote kanshebbers af en duiken nieuwe, soms onbekende, kandidaten op.

Belangrijke functies in de Europese Unie zijn:

Minder politiek gekleurd zijn:

 

1.

Stand van zaken

Functie

Huidige func­tionaris

Lidstaat

vacant

Voorzitter Europees Economisch en Sociaal Comité

Georges Dassis

Griekenland

2018

Europese Ombudsman

Emily O'Reilly

Ierland

2018

President Europese Centrale Bank

Mario Draghi

Italië

2019

Voorzitter Europese Rekenkamer

Klaus-Heiner Lehne

Duitsland

2019

President Gerecht

Marc Jaeger

Luxem­burg

2019

Voorzitter van de Europese Commissie

Jean-Claude Juncker

Luxem­burg

2019

Vaste voorzitter van de Europese Raad

Donald Tusk

Polen

2019

Hoge Vertegen­woordiger voor het Gemeen­schappelijk Buitenlands- en Veiligheids­beleid

Federica Mogherini

Italië

2019

Voorzitter Comité van de Regio's

Karl-Heinz Lambertz

België

2020

Voorzitter eurogroep

Mário Centeno

Portugal

2020

Voorzitter van het Europees Parlement

Antonio Tajani

Italië

2021

President Hof van Justitie van de EU

Koen Lenaerts

België

2021

Wisseling van functies in 2014

In 2014 vonden voor het laatst de verkiezingen voor het Europees Parlement plaats. Tegelijk liep de termijn van de toenmalige Europese Commissie, de Commissie Barroso II, af en moest er een nieuwe Commissie worden benoemd. Het belangrijkste is de post van voorzitter van de Europese Commissie. Ook liep de termijn van de Hoge Vertegenwoordiger voor het Gemeenschappelijk Buitenlands- en Veiligheidsbeleid (als lid van de Europese Commissie) af, net als die van de andere eurocommissarissen. Ook de positie van de vaste voorzitter van de Europese Raad, vaak aangeduid als de 'EU-president', werd vacant.

Het Europees Parlement koos op 1 juli 2014 een nieuwe voorzitter (op 17 januari 2017 een opvolger) en in 2015 kwam ook de positie van voorzitter van de Eurogroep vrij. Deze functie, nu nog een deeltijdbaan, wordt wellicht in de toekomst een voltijdbaan.

Wisseling functies in 2019

In 2019 komen er veel topfuncties vrij in de Europese Unie. Zo worden er verkiezingen gehouden voor het Europees Parlement en wordt er een nieuwe Europese Commissie benoemd. Ook lopen de mandaten van de huidige voorzitters van de Europese Raad, de Europese Centrale Bank en de eurogroep af.

2.

Benoemingen

Voorzitter Europese Commissie

De voorzitter van de Europese Commissie wordt gekozen door het Europees Parlement met meerderheid van de leden, na een voordracht van de Europese Raad. De Raad draagt een kandidaat-voorzitter voor 'rekening houdend met de verkiezingen van het Europees Parlement en na passende raadplegingen' (artikel 17.7 VEU).

De voordracht moet steunen op een gekwalificeerde meerderheid van stemmen in de Europese Raad. De kandidaat hoeft dus geen unanieme steun te krijgen. Als de kandidaat in het parlement geen meerderheid krijgt, moet de Raad binnen een maand met een nieuwe voordracht komen die op identieke wijze wordt behandeld. Nadat het Parlement de kandidaat heeft goedgekeurd, kan de rest van de Commissie worden samengesteld.

De Commissievoorzitter wordt benoemd voor een termijn van vijf jaar. Er is geen limiet aan het aantal keer dat een persoon Commissievoorzitter mag zijn.

In de praktijk

De politieke fracties van het Europees Parlement hebben bij de verkiezingen in 2014 ieder een kandidaat-voorzitter voorgesteld, de 'Spitzenkandidaten'. Door bij de verkiezingen voor het Europees Parlement de benoeming van de voorzitter van de Commissie een rol te laten spelen, zouden burgers meer betrokken moeten raken bij de Europese politiek. Na de verkiezingen waarin de Europese burgers de nieuwe leden van het Europees Parlement kiezen, moet - volgens deze visie - de kandidaat van de grootste fractie in het Parlement voorzitter worden van de Europese Commissie.

Maar het Europees Parlement beslist niet alléén over het voorzitterschap. De Europese Raad doet de voordracht en mag kandideren wie hij wil. Wie de nieuwe voorzitter van de Commissie wordt hangt in grote mate af van overeenstemming binnen de Europese Raad. In 2014 bleek dat de Europese Raad inderdaad instemde met de kandidaat van de grootste fractie in het Europees Parlement.

Zie ook: Verdeling Europese topfuncties 2019

Nederlandse benoemingen

Juridisch kader benoeming voorzitter Europese Commissie

Europese Commissie

De nieuwe Commissievoorzitter stelt samen met de Raad van Ministers, waar de lidstaten in zijn vertegenwoordigd, een nieuwe Commissie voor. De lidstaten dragen kandidaat-eurocommissarissen voor bij de Commissievoorzitter. De Commissievoorzitter verdeelt de posten in de Commissie onder de kandidaten.

De nieuwe Commissie moet door het Europees Parlement met meerderheid van stemmen worden goedgekeurd.

Het Europees Parlement mag alleen stemmen over de Commissie in zijn geheel, niet over individuele kandidaat-eurocommissarissen. Ten slotte moet de Europese Raad de nieuwe Commissie met gekwalificeerde meerderheid van stemmen goedkeuren.

In de praktijk

De voordracht van de kandidaat-eurocommissarissen is een nationale aangelegenheid. Wel kijkt de Commissievoorzitter naar een evenwichtige verdeling van verschillende politieke stromingen binnen de Commissie (in de praktijk vooral christendemocraten en sociaaldemocraten, aangevuld met enkele liberalen). Mogelijk zal de Commissievoorzitter enkele lidstaten proberen te overtuigen een kandidaat van een specifieke signatuur voor te dragen.

Het Europees Parlement houdt hoorzittingen met de kandidaten. Deze zittingen gaan vooral over de dossierkennis en de politieke opvattingen van de voorgestelde Commissieleden. Na de hoorzittingen stemt het Europees Parlement over de benoeming van de Commissie.

Het Europees Parlement kan alleen over de Commissie in zijn geheel stemmen, en niet over elke afzonderlijke beoogde eurocommissaris. Toch wist het Europees Parlement bij de benoeming van de Commissie in 2004 een kandidaat te weren. Omdat het Europees Parlement dreigde de hele Commissie af te keuren, haalde de toenmalige kandidaat-voorzitter José Manuel Durao Barroso bakzeil. Hij verving de omstreden kandidaat, de Italiaan Buttiglione. De praktijk wijst dus uit dat het Parlement kan zorgen dat individuele eurocommissarissen in wie het geen vertrouwen heeft, worden vervangen. Dit bleek ook het geval te zijn in 2009 toen de Bulgaarse Rumiana Jeleva zich terugtrok na zware kritiek tijdens de hoorzittingen in het Europees Parlement. In 2014 werd de Sloveense Alenka Bratušek na haar hoorzitting door het EP afgekeurd.

Waar over de benoeming van de Commissievoorzitter felle politieke strijd wordt gevoerd, leveren de lidstaten - in elk geval openlijk - onderling geen kritiek of commentaar op elkaars kandidaten. Alleen over de verdeling van de posten wordt gestreden. Sommige posten in de Commissie zijn zeer gewild vanwege het prestige, het gewicht of het publieke profiel ervan. Daarnaast vinden sommige landen bepaalde posten nu eenmaal belangrijker dan andere omdat die lidstaat veel belang heeft bij het onderwerp. De grote landen krijgen altijd een belangrijke post. Op het moment dat de verdeling rond is stemmen de lidstaten, sinds het Verdrag van Lissabon via de Europese Raad, in de praktijk altijd in met de benoeming van de Commissie.

Nederlandse benoemingen

 

Eurocommissaris

Termijn

Portefeuille

Frans Timmermans

2014 - heden

Betere regelgeving; inter-institutionele verhoudingen; fundamentele rechten; duurzaamheid

Neelie Kroes

2004 - 2014

Concurrentie; Digitale Agenda

Frits Bolkestein

1999 - 2004

Interne Markt

Hans van den Broek

1993 - 1999

Buitenlandse betrekkingen en Uitbreiding

Frans Andriessen

1981 - 1993

Concurrentie; Land- en Bosbouw; Buitenlandse Betrekkingen en Handelspolitiek

Henk Vredeling

1977 - 1981

Sociale Zaken en Werkgelegenheid; Vicevoorzitter

Pierre Lardinois

1973 - 1977

Landbouw

Maan Sassen

1967 - 1970

Concurrentie

Sicco Mansholt

1958 - 1973

Landbouw; Voorzitter

Juridisch kader benoemingen leden Europese Commissie

Hoge Vertegenwoordiger

De Europese Raad benoemt met gekwalificeerde meerderheid van stemmen en in overleg met de nieuwe Commissievoorzitter de Hoge Vertegenwoordiger voor het Gemeenschappelijk Buitenlands- en Veiligheidsbeleid. Deze is lid van de Europese Commissie, maar de Hoge Vertegenwoordiger zit ook de Raad Buitenlandse Zaken voor, één van de formaties van de Raad van Ministers. De lidstaten hechten veel waarde aan het buitenlands beleid, wat de benoeming van Hoge Vertegenwoordiger tot een belangrijk punt maakt.

De benoeming van de Hoge Vertegenwoordiger valt, waar het het Europees Parlement betreft, onder de samenstelling van de Europese Commissie. Net als bij andere kandidaat-eurocommissarissen houdt het Europees Parlement een hoorzitting met de kandidaat Hoge Vertegenwoordiger.

De Hoge Vertegenwoordiger wordt benoemd voor een termijn van vijf jaar. Er is geen limiet aan het aantal keer dat een persoon Hoge Vertegenwoordiger mag zijn.

In de praktijk

Als één van de gezichten van de Europese Unie, zeker in het buitenland, is de Hoge Vertegenwoordiger een prestigieuze post én dus een van de belangrijkste in de Europese Commissie. In 2009, toen de Hoge Vertegenwoordiger voor het eerst op deze manier werd benoemd, is deze post dan ook als eerste van alle eurocommissarissen ingevuld. Pas nadat bekend was welke lidstaat de Hoge Vertegenwoordiger mocht leveren en wie het zou worden, werden de andere posten verdeeld.

Tot nog toe is het gebruikelijk dat de politieke kleur van de Hoge Vertegenwoordiger een andere is dan die van de Commissievoorzitter.

Nederlandse benoemingen

Geen

Juridisch kader benoeming Hoge Vertegenwoordiger

Vaste Voorzitter van de Europese Raad

Het Verdrag van Lissabon riep een nieuwe Europese topfunctie in het leven, die van voorzitter van de Europese Raad. De Europese Raad kiest de vaste voorzitter met gekwalificeerde meerderheid. Deze mag op het moment van benoeming geen nationale politieke functie vervullen. De vaste voorzitter van de Europese Raad wordt benoemd voor een termijn van tweeënhalf jaar, en mag één keer worden herkozen.

In de praktijk

Toen in 2009 de functie voor het eerst werd ingevuld werd al snel duidelijk dat de vaste voorzitter van de Europese Raad uit de kring van huidige of voormalige regeringsleiders zou komen. Een vaste voorzitter van 'lagere rang' zou niet het overwicht en ervaring hebben om de Europese Raad te kunnen voorzitten. Hiermee lijkt een standaard te zijn gezet; ook de tweede vaste voorzitter is een oud-premier.

Het meest in aanmerking komen regeringsleiders die bezig zijn aan een laatste termijn of aan het einde van hun termijn zijn, en voormalige regeringsleiders die actief zijn op internationaal niveau.

Nederlandse benoemingen

Geen

Juridisch kader benoeming Vaste Voorzitter van de Europese Raad

Voorzitter Europees Parlement

Europees Parlement

De voorzitter van het Europees Parlement wordt in een geheime stemming in het Parlement gekozen. De kandidaat met een absolute meerderheid van de uitgebrachte stemmen is de nieuwe voorzitter.

Als na drie stemrondes nog geen kandidaat is gekozen, wordt in een vierde stemronde gekozen tussen de twee leden die bij de derde stemronde de meeste stemmen hebben behaald.

Er is geen limiet aan het aantal keer dat een persoon als voorzitter gekozen kan worden. Formeel is de zittingstermijn van de voorzitter vijf jaar.

In de praktijk

In de praktijk leveren de twee grote partijen in het Europees Parlement, de christendemocraten en de socialisten, tot nu toe om de tweeënhalf jaar afwisselend de voorzitter. Eind 2016 zegden de socialisten deze afspraak op, omdat er naar hun mening te veel christendemocraten op Europese sleutelfuncties zaten. Uiteindelijk werd toch een christendemocraat verkozen.

In het verleden mochten een enkele keer de liberalen voor tweeënhalf jaar de voorzitter leveren.

Nederlandse benoemingen

Piet Dankert (1982 - 1984)

Cees Berkhouwer (1973 - 1975)

Juridisch kader benoeming voorzitter Europees Parlement

Voorzitter Eurogroep

De voorzitter van de Eurogroep wordt gekozen uit de ministers van Financiën van de eurolanden en benoemd voor een periode van tweeënhalf jaar.

In de praktijk

Met de extra afspraken die tussen 2010 en 2013 gemaakt zijn om de eurocrisis te bestrijden heeft de positie van voorzitter van de Eurogroep aan belang én prestige gewonnen. En daarmee is de benoeming onderdeel geworden van de verdeling van topfuncties in de Europese Unie.

Een aantal - met name noordelijke - landen hecht er sterk aan dat de voorzitter van de Eurogroep uit een land komt met de hoogst mogelijke kredietwaardering. Een voorzitter en minister van Financiën van een land dat op de internationale kapitaalmarkten onder druk staat of zelfs Europese steun nodig heeft, zou het aangezicht van de euro kunnen schaden.

Er is sprake van een mogelijke permanente voorzitter van de Eurogroep, vermoedelijk met eenzelfde soort rol en zelfde bevoegdheden als de vaste voorzitter van de Europese Raad binnen de Europese Raad heeft.

Nederlandse benoemingen

Juridisch kader benoeming voorzitter eurogroep

President Europese Centrale Bank

De president, de vicepresident en vier andere leden van de directie van de Europese Centrale Bank worden gekozen uit personen met een erkende reputatie en beroepservaring op monetair en bancair gebied. Zij worden in onderlinge overeenstemming met gekwalificeerde meerderheid benoemd door de Europese Raad, op aanbeveling van de Raad. De Raad heeft het Europees Parlement en de Raad van Bestuur van de Europese Centrale Bank geraadpleegd.

De leden van de directie van de Europese Centrale Bank worden benoemd voor een periode van acht jaar en zijn niet herbenoembaar. De leden van de directie moeten de nationaliteit van één van de lidstaten bezitten.

Nederlandse benoemingen

Wim Duisenberg (1998 - 2003)

Juridisch kader benoeming president Europese Centrale Bank

Voorzitter Europese Rekenkamer

De Rekenkamer bestaat uit achtentwintig leden, één uit elke lidstaat. Uit deze leden wordt een voorzitter gekozen voor een periode van drie jaar. De voorzitter is herkiesbaar.

Nederlandse benoemingen

André Middelhoek (1992 - 1996)

Juridisch kader benoeming voorzitter Europese Rekenkamer

President Hof van Justitie

Het Hof bestaat uit één rechter per lidstaat van de Europese Unie. Uit de 28 rechters wordt door stemming de president voor een termijn van 3 jaar gekozen. De president is herkiesbaar.

Nederlandse benoemingen

Andreas Matthias Donner (1958 - 1964)

Juridisch kader benoeming president Hof van Justitie

President Gerecht

Het Gerecht bestaat uit één rechter per lidstaat van de Europese Unie. Uit de 28 rechters wordt door stemming de president voor een termijn van 3 jaar gekozen. De president is herkiesbaar.

Nederlandse benoemingen

Geen (president)

Juridisch kader benoeming president Het Gerecht

Europees Economisch en Sociaal Comité

Het Europees Economisch en Sociaal Comité kiest uit zijn midden een voorzitter. Een voorzitter dient een termijn van tweeënhalf jaar. De voorzitter kan niet worden herkozen.

Nederlandse benoemingen

Geen (voorzitter)

Juridisch kader benoeming voorzitter Europees Economisch en Sociaal Comité

Comité van de Regio's

Het Comité van de Regio's kiest uit zijn midden een voorzitter. Een voorzitter dient een termijn van tweeënhalf jaar.

Nederlandse benoemingen

Geen (voorzitter)

Juridisch kader benoeming Comité van de Regio's

Europese Ombudsman

Na elke verkiezing voor het Europees Parlement wordt de Europese Ombudsman door het Parlement gekozen voor een periode van vijf jaar. De ombudsman is herbenoembaar.

Nederlandse benoemingen

Geen

Juridisch kader benoeming Europese Ombudsman

3.

Mijlpalen

2014

Spitzen­kandidaten

De politieke fracties hebben voor de verkiezingen in 2014 kandidaten naar voren geschoven voor het voorzitterschap van de Europese Commissie, de zogenaamde Spitzenkandidaten. Kiezers kunnen zo (indirect) de voorzitter van de Europese Commissie aanwijzen.

2009

Verdrag van Lissabon

Het Verdrag van Lissabon zorgt voor een wijziging in enkele benoemingsprocedures. Zo moet de Europese Raad 'rekening houden met' de uitslag van de verkiezingen voor het Europees Parlement bij de voordracht van de nieuwe Commissievoorzitter. Ook riep het Verdrag van Lissabon een nieuwe functie in het leven: de vaste voorzitter van de Europese Raad.

2004

Europees Parlement dreigde Commissie af te keuren

Het Europees Parlement kan alleen de Europese Commissie in zijn geheel goed- of afkeuren. Maar in 2004 wist het Parlement een kandidaat te weren. Omdat het Europees Parlement dreigde de hele Commissie af te keuren, haalde de toenmalige kandidaat-voorzitter Barroso bakzeil. Hij verving de omstreden kandidaat, de Italiaan Buttiglione.

2003

Verdrag van Nice

De bevoegdheid de voorzitter van de Europese Commissie voor te dragen, werd toegekend aan de Raad (gekwalificeerde meerderheid).

1999

Verdrag van Amsterdam

Het Europees Parlement kreeg meer invloed op de benoeming van de voorzitter van de Europese Commissie: de voordracht moest voortaan door het EP worden goedgekeurd.

1993

Verdrag van Maastricht

Het Europees Parlement wordt geraadpleegd over de benoeming van de voorzitter van de Europese Commissie. Het Parlement heeft echter geen goedkeuringsrecht; de regeringen van de lidstaten beslissen. Art. 158 lid 2

1979

Verkiezingen Europees Parlement

In 1979 werden de eerste verkiezingen van het Europees Parlement georganiseerd.

4.

Ontwikkelingen

Op 1 december 2009 trad het Verdrag van Lissabon in werking. Daarmee veranderde het nodige in de Europese Unie, inclusief het instellen van een aantal nieuwe functies.

5.

Meer informatie

6.

Deskundigen

 
Prof. Mr. A.W. Heringa
Prof. Mr. A.W. (Aalt Willem) Heringa
Constitutioneel en administratief recht

Hoofdfunctie:
hoogleraar vergelijkend constitutioneel recht, directeur Montesquieu Instituut Maastricht

7.

Columns

8.

Meer informatie

Heeft u vragen over bovenstaand overzicht of heeft u een aanvulling? Neem dan contact op met PDC via 113@pdc.nl