Montesquieu Instituut: van wetenschap naar samenleving

Merkels bomvolle agenda: stap voor stap uit opeenvolgende crises

Hanco Jürgens is als onderzoeker verbonden aan het Duitsland Instituut Amsterdam.

Angela Merkel had deze zomer een aantal tegenslagen te verwerken. Dat begon al met de aankondiging van Bondspresident Gauck dat hij vanwege zijn leeftijd geen tweede termijn ambieert. In de aanloop naar de Bondsdagverkiezingen in september 2017 moet nu eerst nog in februari een nieuwe president worden gekozen. Dat is altijd weer een politieke krachtmeting tussen de grote partijen – CDU en SPD – en levert opnieuw onrust op.

De kaarten zijn nog niet geschud, er zijn nog geen kandidaten voorgedragen, maar de kans dat het Merkel lukt om haar kandidaat erdoor te krijgen is vooralsnog klein. Zowel in de Bondsdag als in de Bondsraad hebben de linkse partijen een meerderheid. De SPD kan dus scoren met een weloverwogen keuze van een persoon die ook de Groenen en Die Linke bekoort. Dat zal bepaald niet bijdragen aan het beeld van een kanselier die alles ‘im Griff’ heeft.

Crisismaanden

Een echte domper voor haar was de Brexit. Merkel stelt altijd dat Duitsland met 80 miljoen inwoners geen verschil kan maken in de wereld maar dat de EU met 500 miljoen inwoners dat wel kan. Welnu, als de Brexit doorgaat houdt de EU nog maar 440 miljoen inwoners over. De aderlating is des te groter, daar Merkel een belangrijke bondgenoot verliest in de strijd tegen de lossere Zuid-Europese begrotingsmoraal. Duitsland heeft grote belangen in de City en de Britse auto-industrie die niet geschaad moeten worden. Bovendien is haar er alles aan gelegen dat de discussie hierover niet de eigen verkiezingen in september overschaduwt. Dan komt ook haar rol in deze geschiedenis nadrukkelijk in beeld. Ze zal met tevredenheid hebben vernomen dat de artikel 50 procedure is uitgesteld, waarschijnlijk tot na de Duitse verkiezingen in september volgend jaar.

Toen volgde de aanslagen in eigen land die meteen effect hadden op haar populariteit. In de tevredenheidsonderzoeken verloor zij in één klap 12 procent. Daar moet wel bij gezegd worden dat haar partij het in de peilingen nog steeds goed doet. Met 34 procent zou de CDU/CSU een derde van de zetels binnenhalen. Een tegenslag is ook dat de Beierse zusterpartij in haar kritiek op Merkels vluchtelingenbeleid van geen wijken weet. Oud-partijleider en erevoorzitter Edmund Stoiber schermt voortdurend met de idee dat de CSU ook met een eigen kandidaat de Bondsdagverkiezingen in kan gaan. Waarschijnlijk wordt de soep niet zo heet gegeten als zij wordt opgediend maar onhandig is het allemaal wel. Het liefst zou Merkel eensgezindheid uitstralen maar met een voortdurend morrende CSU lukt dat zeker niet.

Ook de coup in Turkije is een tegenslag. De kans dat de door Rutte en haar onderhandelde deal tussen de EU en Turkije wordt uitgevoerd is verder weg dan ooit. Dan blijven er nog genoeg potentiele brandhaarden in het buitenland over – Syrië, Libië, Oekraïne. Zo bezien is de aankondiging van de Griekse premier Tsipras dat het hem menens is om een schadevergoeding van 269,5 miljard euro te eisen voor het door Duitsland aangedane leed tijdens de Tweede Wereldoorlog nog het kleinste probleem.

Het Merkel-offensief

Wie zou denken dat Merkel na alle malheur bij de pakken neerzit heeft het mis: ze is na de zomer voortdurend onderweg voor de verkiezingscampagne voor de deelstaten Mecklenburg-Vorpommern en Berlijn. Daarnaast is zij begonnen met een diplomatiek offensief in Europa en is ze druk doende met het uitleggen van haar stapje-voor-stapje-beleid aan de kiezer, die vaak door de bomen het bos niet meer ziet. De verkiezingen in de deelstaten zal haar partij niet winnen. Lokaal gezien staat de SPD er vaak sterker voor dan op Bondsniveau. Bovendien doet de AfD zijn intrede in de beide parlementen, zeker ook ten koste van de CDU.

Het diplomatieke offensief in de EU is bepaald indrukwekkend. Alleen al in de afgelopen week bezocht ze vier EU-landen en ontmoette ze vijftien EU-regeringsleiders om de informele vergadering voor te bereiden van de 27 EU-lidstaten zonder Groot-Brittannië, op 16 september in Bratislava. Haar boodschap is dat we ons niet moeten verliezen in nieuwe vergezichten of verdragen maar vooral dat wat we nu al doen beter doen en ons richten op het bevorderen van economische groei, de bestrijding van de jeugdwerkloosheid en van het terrorisme. De Europese markt is volgens haar voor verbetering vatbaar, zoals blijkt uit het feit dat de digitale industrie vooral buiten Europa floreert.

Ook het veiligheidsbeleid moet snel verbeterd worden: versterken van de Europese buitengrenzen, investeren in onrustige gebieden in Noord-Afrika, betere samenwerking van geheime diensten in Europa, meer mogelijkheden voor controle in eigen land, sneller optreden tegen mogelijke terroristen, een efficiënter uitzettingsbeleid van afgewezen asielzoekers en meer geld voor vluchtelingenopvang. Of het allemaal gaat lukken is nog de vraag. De SPD vindt dat Merkel te weinig investeert in de integratie van vluchtelingen en de AfD wijst haar beleid in zijn geheel af (ook al is ook de CDU voor een steeds restrictiever beleid).

Felle interne strijd over de vluchtelingenpolitiek

De belangrijkste vraag is echter of Merkel zelf lijsttrekker wordt tijdens de volgende verkiezingen. De onenigheid met de Beierse CSU heeft ertoe geleid dat haar kandidaatstelling steeds wordt uitgesteld, naar verluid nu zelfs tot voorjaar 2017. Achter de schermen woedt een keiharde strijd over Merkels vluchtelingenpolitiek. De CSU wil de rechterflank zoveel mogelijk afdekken: kiezers die neigen naar de rechts-populistische AfD moeten worden teruggewonnen. Ook Merkel staat voor ‘law and order’, maar zij neemt zeker geen afstand van haar ‘Wir schaffen das’.

De strijd tussen de Beierse CSU en de landelijke CDU kan grote gevolgen hebben voor het vluchtelingenbeleid van de EU, in het bijzonder voor de relatie met de Oost-Europese landen. Beieren staat op betere voet met landen als Hongarije en Oostenrijk dan Berlijn. Merkel wil niet het risico lopen om als kanselierskandidaat in de flank te worden aangevallen door de machtige CSU-partijleider Horst Seehofer. Het worstcasescenario is dat de Beierse CSU zelf opgaat voor de landelijke verkiezingen. Dat betekent niets anders dan een scheuring binnen de christendemocratische familie.

Of Merkel gaat voor een vierde termijn is zeker ook afhankelijk van een aantal ontwikkelingen in het buitenland. Lukt het haar om de EU weer op de rails te krijgen? Hoe gaat het verder met de vluchtelingen in Turkije? Wie wordt de nieuwe president in de VS? Samenwerken met Hillary Clinton zal haar lichter vallen dan met Trump.

Maar de grootste horde die moet worden genomen is het winnen van de interne strijd van de CDU/CSU. In de media lezen we vaak over slechte peilingen voor Merkel. Zo zou de helft van de Duitse bevolking een vierde termijn van Merkel als kanselier afwijzen. Daarbij wordt vaak vergeten dat andere kandidaten voor het kanselierschap aanzienlijk slechter scoren dan zij. In de peilingen blijft Merkels CDU ‘by far’ de grootste partij. Ook de Beierse CSU weet dat ze uiteindelijk beter mét dan zonder Merkel campagne kan voeren. Een ‘Alleingang’ van de CSU in de Bondsrepubliek brengt vooral de vorstelijke positie van de partij in Beieren zelf in gevaar Zoals het er nu uitziet kunnen de Duitse christendemocraten in 2021 op zoek naar een geschikte opvolger.


Deze bijdrage verscheen in de Hofvijver van 29 augustus 2016.