Montesquieu Instituut: van wetenschap naar samenleving

Vooruitblik op de troonrede

Lex Oomkes is politiek journalist en commentator bij dagblad Trouw

De vierde en laatste begroting van het tweede kabinet-Rutte belooft de minst spectaculaire te worden in het rijtje. Minister Dijsselbloem zal de Kamer op de derde dinsdag van september mooie cijfers kunnen overleggen, dat wel, maar het grote werk ligt achter de ministers en staatssecretarissen. Er zullen wat maatregelen worden aangekondigd om hier en daar koopkracht op peil te kunnen houden en er is wat meer geld om te besteden. Keurig half-om-half verdeeld over de wensen van de twee coalitiepartijen, zoals al aangekondigd vlak voor het begin van het zomerseizoen.

De hervormingen zijn in wetgeving en uitvoeringsmaatregelen omgezet, de overheidsfinanciën zijn weer onder controle en veel nieuwe voorstellen komen er niet meer. Dit kabinet heeft na Prinsjesdag niet veel meer dan een half jaar te regeren. Tot half maart van volgend jaar, waarna een, volgens de verwachting van velen, zeer moeizame formatie zal volgen.

Uitgeregeerd

Al halverwege de kabinetsperiode werd alom geconcludeerd dat de coalitie van VVD en PvdA was uitgeregeerd. Een wat vreemde conclusie als de turbulente internationale en ook nationale omgeving, waarin geregeerd moest worden, in aanmerking genomen wordt. Een conclusie die ook duidt op een wat beperkte opvatting over waar politiek eigenlijk over gaat. Als politiek niet meer zou zijn dan het op orde brengen van de overheidsfinanciën en het op peil houden van een betaalbare zorg, zou er iets voor die stelling te zeggen zijn.

Politiek is echter in deze tijd steeds meer een kwestie geworden van, in de woorden voormalig PvdA-politicus Job Cohen, de boel bij elkaar houden. Zeker in de jaren van het tweede kabinet-Rutte. Het omvangrijke hervormingspakket, zeker in financiële zin, vroeg veel van een samenleving. Zeker toon die samenleving vervolgens ook schokken kreeg te verwerken door internationale terreur, een groeiend vluchtelingenprobleem en fundamentele vragen rond Nederlanderschap en integratie.

Je zou kunnen zeggen dat het hele bestaan van deze coalitie door dergelijke vragen gerechtvaardigd is. Zeker in de ogen van de twee mannen die aan de wieg stonden van de samenwerking tussen VVD en PvdA: Mark Rutte en Diederik Samsom. Bij hen leefde en leeft de diepe overtuiging dat mogelijk nog verder oplopende spanningen in de samenleving eerst en vooral tegengegaan dienen te worden door een kabinet dat de volle termijn uitzit. Die overtuiging ligt ten grondslag aan de vruchtbare samenwerking die de twee nu al sinds november 2012 hebben.

Geen spektakel

De boel bij elkaar houden levert geen spectaculaire begroting op vol beleidsinitiatieven en mooie dingen voor de mensen. Het gaat dan meer over zaken als moreel leiderschap en aanspreekbaarheid en niet zozeer over de vraag waar de maar één keer uit te geven euro dit keer naar toe zal gaan.

Een oude Haagse wijsheid wil dat in een laatste begroting, zo vlak voor verkiezingen, het zoet over het kiezersvolk wordt uitgestrooid. Dat gebeurde onder deze coalitie echter al vorig jaar met een lastenverlichting van vijf miljard euro. Rutte en zijn collega’s kunnen zich bovendien troosten met de gedachte dat het voorspelde effect van die wijsheid, de kiezer die onmiddellijk de coalitie zal belonen, nog nimmer is aangetoond. Sterker, het tegendeel werd bewezen door het tweede kabinet-Kok. Een forse lastenverlichting leidde aan het begin van deze eeuw niet tot een goede verkiezingsuitslag, maar tot de opkomst van Pim Fortuyn, al is het oorzakelijk verband wellicht niet sterk.

De verkiezingen werpen hun schaduw vooruit, al zal daar in de begroting zelf niet veel van te merken zijn. Dat zal vooral gebeuren op de woensdag en donderdag na Prinsjesdag. De Algemene Beschouwingen worden het eerste grote verkiezingsdebat, waarvan er nog vele tot en met medio maart 2017 zullen volgen.

Thema van de campagne en dus ook al van de Algemene Beschouwingen: hoe houden we Wilders’ PVV buiten de deuren van de Trêveszaal?


Deze bijdrage verscheen in de Hofvijver van 29 augustus 2016.