Montesquieu Instituut: van wetenschap naar samenleving

Leeft de rechtsstaat ook in de verkiezingsprogramma’s?

Aalt Willem Heringa, hoogleraar vergelijkend constitutioneel en administratief recht aan Maastricht University.

Misschien is het wel het pietepeuterige waar de huidige politiek aan mank gaat dat mede oorzaak is van de kiezersvolatiliteit en van de daling van ledenaantallen van partijen. Grotere samenbindende concepten zijn er niet zo veel meer, lijkt het wel. De verkiezingsprogramma’s gaan allemaal over cybersecurity en privacy en veiligheid en wijkagenten, en betere zorg en nabijheid van zorg. Natuurlijk zijn er partijen met grotere onderliggende thema’s zoals de SGP, GroenLinks, SP en PvdD. Maar grotere thema’s voor grote volkspartijen worden en zijn opgeknipt in stapels actiepunten. Maar waar zijn de fundamentele waarden? De PVV heeft het thema soevereiniteit, en er wordt door vele partijen gezwaaid met het begrip democratie, dat vooral geïnnoveerd moet worden, veiligheid (eigenlijk bij iedere partij een thema), maar weer nauwelijks met het begrip rechtsstaat. En als het woord rechtsstaat al wordt gebruikt is dat vaak in de sleutel van veiligheid, of betere opsporingspercentages.

De rechtsstaat als groot concept en fundamentele waarde is niet alleen prominent afwezig in de grondwet, maar dus eigenlijk ook in de programma’s van de politieke partijen. Het CDA rept wel van ‘opkomen voor de rechtsstaat’, maar doelt dan eigenlijk alleen op het strenger straffen en het strijden tegen degenen die de dienaars van de rechtsstaat, politie, brandweer en politie aanvallen. Ook wordt door het CDA gewezen op democratie en recht, maar ook dan gaat het vooral over democratie en parlement en ook veiligheid, maar niet echt over de rechtsstaat met een hoofdletter en de verhouding tot democratie. Veiligheid is zoals gezegd wel een thema in alle programma’s: dat gaat dan over meer wijkagenten, hogere oplossingspercentages, en betere criminaliteitsbestrijding en dergelijke. 50Plus wil verder wel een toegankelijk rechtssysteem, en het CDA wijst erop dat men de afgelopen jaren tegen bezuinigingen op de rechtsstaat was.

De ChristenUnie begint in hoofdstuk 1 over de samenleving met een paragraaf over de grondwet, als een van de weinige naast de SGP. Daarin aandacht voor de democratische rechtsstaat waarin vrijheid samengaat met verantwoordelijkheid. Ook komt de ChristenUnie met enkele voorstellen tot aanpassing van de grondwet: het opnemen van een preambule; de uitbreiding van het gelijkheidsbeginsel en de invoering van het grondwettelijk toetsingsrecht.

D66 wil een sterke en moderne rechtsstaat. Dit is het partijprogramma met de meest uitgewerkte passages over democratie, rechtspraak, vrijheid en veiligheid. Het gaat dan over versterking van de rechtstaat en ‘checks and balances’, toegankelijkheid van de rechtspraak en innovatieve democratie en vrijheidsrechten.

De insteek van GroenLinks is veiligheid en rechtsbescherming; zij is eveneens voor een toegankelijke rechtspraak, en geeft aandacht voor privacy en cybersecurity. En verder voor toetsingsrecht en daarna afschaffing van de Eerste Kamer en verlaging van het kiesrecht tot 16 jaar. De PvdA bepleit een vernieuwing van de democratie (burgerbetrokkenheid en experimenten), veiligheid en heeft een paragraaf over justitie en rechtsstaat: dat moet doelgericht en toegankelijk zijn. Bij veiligheid gaat het zoals bij vele programma’s om meer wijkagenten, effectievere opsporing en privacy. De justitie en rechtstaat paragraaf is echter wel erg kort en bevat geen uitwijdingen maar een paar korte plannen zoals bij zovele partijen, zoals legalisering van de wietteelt, een grotere rol voor slachtoffers, en betere toegankelijkheid van het recht voor mensen met een laag inkomen.

Het begrip rechtsstaat of justitie is afwezig bij de PVV: wel prioriteit voor bindende referenda, en aandacht voor het woord soevereiniteit, maar zonder uitleg van wat dat betekent, hoe het zich verhoudt tot democratie en grondrechten voor iedereen. De moeilijke balans met rechtsstaat, vrijheden van anderen, en proportionaliteit is tevens afwezig. De SGP vraagt aandacht voor vrijheidsrechten, staatsinrichting en veiligheid: rechtsstatelijke elementen met een specifieke SGP invulling. De SP komt evenals vele partijen met een pleidooi voor meer veiligheid en meer agenten in de wijk en voor toegankelijk recht zonder klassenjustitie (dat woord had ik lang niet meer gezien!), dus meer focus op witte boorden criminaliteit en fraudebestrijding.

De VVD spreekt over de tweeslag veiligheid en vrijheid en in dat verband over justitie. Uiteraard veel aandacht voor de bestrijding van criminaliteit: het was de VVD die het departement Veiligheid en Justitie bemande de laatste jaren. De naam van dat departement geeft wel de klemtoon weer die de VVD op de rechtsstaat legt. De paragraaf Justitie begint met de korte zin: Nederland is een rechtsstaat. De uitleg is wel wat minder, en beklemtoont de veiligheidsinsteek door te vervolgen dat het zijn van rechtsstaat betekent dat iedereen zich aan de wet moet houden! De goede en onafhankelijke rechtspraak wordt in de sleutel gezet van een efficiënte en daadkrachtige criminaliteitsbestrijding. In dat licht krijgt de zinsnede dat de VVD de rechtsstaat altijd zal moeten beschermen, wel enige relativering. Want ook overigens gaat de paragraaf Justitie over criminaliteit en versterking van de positie van het slachtoffer, en niet echt over de rechtsstaat en de relatie tot democratie, vrijheden, veiligheid, rol van de staat en scheiding van machten.

Kortom, als academicus en buitenstaander is de aandacht voor rechtsstaat niet echt om over (naar huis) te schrijven. Misschien omdat het concept vanzelfsprekend is, maar toch? De vele programma’s laten ook zien dat de inhoud ervan varieert en dat de accenten zeer verschillend worden gelegd. Daarom zou meer aandacht ervoor nuttig zijn om het (vanzelfsprekende?) belang te onderstrepen en te koesteren. Ik geloof er niet in dat geen aandacht bijdraagt aan de versterking van de rechtsstaat, of dat we rechtsstaat moeten verengen tot veiligheid of democratie. De rechtsstaat moet iets vanzelfsprekends zijn en toch hoor ik graag van onze politici wat ze er aan willen en gaan doen om die te onderhouden. Politici die ik met de rechtsstaat vertrouw zijn mij liever dan anderen: beleidsfoutjes kunnen hersteld en vergeven worden. Rommelen aan en met de fundamenten van de rechtsstaat komt aan de essentie en brengt ons allen structureel in problemen.


Deze bijdrage verscheen in de Hofvijver van 27 februari 2017.