Columns en analyses Montesquieu Instituut - Montesquieu Instituut

’n Hooggeplaatste Nederlandse Eurofunctionaris: "Als ze mij op ’n feestje vragen wat ik doe vertel ik nog liever dat ik bij de belastingen zit dan bij de Europese Unie, zó impopulair is Brussel vandaag".

Vertrouwen is het leidmotief van de Duitse politiek, die van Angela Merkel in het bijzonder. Maar sinds de kredietcrisis haar politieke agenda bepaalt, moet ze alle zeilen bijzetten om het vertrouwen van de kiezer te behouden. Ze kan zich niet nog een Griekenland-crisis veroorloven.

Scheidend informateur Tjeenk Willink heeft voor de paars-plus-partijen (VVD, PvdA, D66 en GroenLinks) een notitie achtergelaten die bouwstenen voor hun coalitie kan vormen. Eén daarvan is het naar voren halen van wat traditioneel de laatste twee van de vier p’s zijn, die nodig zijn voor een nieuw kabinet: achtereenvolgens zijn dat een combinatie van partijen, een programma, een portefeuilleverdeling en de poppetjes.

Er komt geen Europese regering die de eurocrisis te lijf gaat. Wel gaan de landen van de eurozone in elkaars kaarten kijken. Zij die de normen niet naleven krijgen met sancties te doen. De stresstests van de banken worden openbaar gemaakt. Dat is besloten tijdens de Europese Raad van 17 juni in Brussel. Wellicht was premier Jan Peter Balkenende er voor het laatst bij.

Wat willen de Nederlandse politieke partijen met de Europese Unie? Welke ambitie hebben ze op de uiteenlopende Europese beleidsterreinen? Waarin verschillen ze van elkaar, en op welke punten delen ze elkaars opvattingen? In de aanloop naar de verkiezingen van 9 juni 2010 geeft dit artikel op deze vragen antwoord.

Een van de belangrijkste principes van parlementaire onafhankelijkheid is dat het parlement zijn eigen agenda bepaalt. Geen macht buiten hem kan beslissen hoe het parlement zijn werk inricht. De regering kan dus niet voorschrijven wat en wanneer het parlement van haar voornemens behandelt.

De landen van de eurozone hebben met het IMF een verdedigingsgordel opgeworpen van 750 miljard euro. Wall Street noteerde ‘a trillion dollar deal’ om de speculatie tegen de zwakke eurolanden te bestrijden. De ECB is begonnen ongedekte staatsleningen op te kopen. Dit zijn nooit eerder vertoonde maatregelen. Toch blijft het onzeker of de EU de muntcrises in Griekenland, Portugal en Spanje op termijn kan beheersen.

Het wordt op 9 juni niet eenvoudig om een keuze te bepalen. De VVD lijkt tegen, maar stemde toch al eens vóór, de PvdA was vóór, maar of ze dat na de komende verkiezingen nog zal zijn, staat nog geheel niet vast. Misschien biedt een stem op het CDA of de ChristenUnie duidelijkheid, maar in de verkiezingsprogramma's van die partijen is geen standpunt te vinden. Zelfs op de opstelling van de SGP is, gezien het eerdere stemgedrag, geen peil te trekken.

Ingeval Griekenland geen buitenlandse leningen meer krijgt, springt Europa in uiterste noodzaak bij. De eurolanden willen Griekenland circa twintig miljard euro lenen. Het strenge Internationaal Monetair Fonds wordt bij zo’n reddingsactie betrokken. Dit idee kwam van premier Jan Peter Balkenende. Politiek belangrijk is dat de Europese Raad zo een regeling uitwerkt om de zwakke eurolanden in de boot te houden. Zo’n arrangement ontbreekt nu nog. 

“Kolen en staal kunnen mij geen donder schelen, het is Europa dat ik wil maken.”[1]  Deze woorden van Jean Monnet laten zien wat hij op lange termijn voor ogen had: de vereniging van Europa. Hij wilde zich na de Tweede Wereldoorlog niet alleen inzetten voor economische wederopbouw, maar met name voor de politieke eenwording van de Europese staten. De manier waarop hij te werk ging om dat te bereiken is de geschiedenis ingegaan als de ‘methode Monnet’. Waaruit bestaat deze methode, en hoe kwam Monnet ertoe om bij het tot stand komen van de Europese Unie zo’n cruciale rol te spelen?

De eerste Europese Raad van 2010 is besloten met een onduidelijke verklaring over steun aan Griekenland mocht dat land over de kop gaan. De EcoFin ministers hebben Athene vervolgens onder druk gezet om extra te bezuinigen. Het Griekse wanbeleid en de enorme tekorten en schulden van Portugal, Italië en Spanje testen in 2010 de houdbaarheid van de eurozone. EU2020 wordt de economische strategie voor de langere termijn. 

De Europese staatshoofden en regeringsleiders richten de blik al op 2020. In februari houden bovendien een extra vergadering om een economisch saneringsplan te bespreken. Onder het nieuwe Verdrag van Lissabon blijft consensus, hoe moeilijk dat vaak ook is, vereist voor besluitvorming. De laatste vergadering van 2009 bracht overeenstemming over financiering tot 2012 van maatregelen tegen de klimaatomslag. 

Kanselier Merkel en President Sarkozy hebben het zo geregeld dat de Frans-Duitse as ook onder het Verdrag van Lissabon Europa blijft regeren. Herman van Rompuy, Lady Ashton en José Barroso volgen als roergangers komende jaren de orders van de nationale hoofdsteden. De kleine landen worden daarbij echter niet vergeten. 

De Europese Raad heeft moeizaam de rangen gesloten over de omstreden financiering van het beoogde klimaatakkoord. Tijdens de herfsttop in Brussel op 29 en 30 oktober duidden de Europese leiders aan ruwweg een derde te willen bijdragen in de mondiale financiering van de strijd tegen het milieuverwoestende broeikaseffect.

Nieuwe media maken het democratische spel sneller, misschien nerveuzer en premiëren mogelijk ook politici en kiezende burgers die juist niet zo geïnteresseerd zijn in feiten, andermans standpunten en brede afweging. En daarmee zou internetdemocratie wel eens af kunnen glijden naar een schreeuwlelijkendemocratie. Daar moeten we voor waken.

Naar aanleiding van het ludieke voorstel van Kamernestor Bas van der Vlies om Kamerleden en parlementaire journalisten aan een toelatingsexamen te onderwerpen, nodigde het RTL-programma editie.nl mij uit een - eveneens schertsend bedoelde - quiz voor Kamerleden te bedenken en tevens als (enig) jurylid op te treden. Vier Tweede Kamerleden waren zo sportief om zich aan die test te onderwerpen. De uitzending verliep plezierig, maar niet onvermeld mag blijven dat de score van twee voldoendes toch niet geheel bevredigend was.

Wat heeft de Val van de Muur met democratie te maken? Alles. De Val van de Muur was een spontane revolutie, die de val van alle Oostblokregimes inluidde. Hannah Arendt had al in de jaren vijftig haar hoop op zulke ‘spontane revoluties’ gevestigd: tijdens de Hongaarse opstand van 1956 werden de waarheden van het Hongaarse totalitaire regime doorgeprikt. De enige mogelijkheid om de van bovenaf opgelegde waarheden te weerleggen was een massaal protest van onderaf. Het geschiedde in 1989.

Gaat het wel goed met de democratie in Nederland? Daar wordt verschillend over gedacht. Dat zij, medisch gesproken, nogal koortsig is, wordt door niemand bestreden. De ‘volatiliteit’ in steun aan alle politieke partijen is erg hoog, hoger ook dan in de rest van Europa. De opkomst bij verkiezingen is sinds 1985 structureel gedaald, evenals in de rest van Europa, al lijkt zich enige stabilisatie voor te doen.

Op 29 en 30 oktober zet de Europese Raad tijdens de jaarlijkse ‘herfsttop’ de marsroute uit voor de Unie voor de komende jaren. Het gaat onder andere om:

Wie ook maar een klein beetje interesse heeft in de politiek zat vorig jaar aan de buis gekluisterd om de Amerikaanse verkiezingen te volgen. Ik was zeker niet de enige die geen woord, geen beweging, geen knipoog van de presidentskandidaat wilde missen. Hoe anders vergaat het de Duitse verkiezingen. Hoewel er voor Nederland meer op het spel staat, is geen mens thuis gebleven om het enige lijsttrekkersdebat tussen Angela Merkel (CDU/CSU) en Frank-Walter Steinmeier (SPD) te kijken. Spannend was het niet. Al tijdens het debat werd gesproken van een duet in plaats van een duel.

Omdat er in de eerder dit jaar ingestelde Staatscommissie-Grondwet geen politici zitten, is de kans niet erg groot dat haar eindrapport, dat in 2010 moet verschijnen, gevolgen zal hebben. Dat stelde oud-D66-senator en staatsrechtgeleerde Jan Vis in NRC Handelsblad van 15 september jl. Die slotconclusie is juist, maar dat heeft niets met de samenstelling van de commissie te maken. De Staatscommissies-Grondwet die uitsluitend uit politici bestonden, waren bepaald niet allemaal succesvol. Voor zover zij het wel waren, kwam dat door bijzondere omstandigheden.

Bestuur en volksvertegenwoordiging kennen een aantal verschijningsvormen waarin zij hun onderlinge verkeer onderhouden. Men kan die vergelijken met een versnellingsbak: naargelang het probleem of de machtsverhoudingen zal de ene versnelling effectiever rijden mogelijk maken dan de andere. Soms domineert de partijpolitieke twist (maar ook de meerderheidsvorming) in de arena, dan weer wordt er ruilhandel beoefend op de politieke marktplaats. Heel soms wordt het gezag van het instituut als zodanig ingezet voor het politieke gelijk.

Het verkeer tussen regering en parlement, maar ook tussen B&W en gemeenteraad, kan de gestalte aannemen van met elkaar conflicterende instellingen, maar ook van de arena waarin partijpolitieke onenigheid de boventoon voert. Dat verkeer heeft vervolgens vaak de trekken van de marktplaats waar levendige handel en ruil plaatsvindt tussen allerlei maatschappelijke belangen. Waar, tussen haakjes, voortdurend ‘appels en peren worden vergeleken’, wat elders als minder raadzaam wordt beschouwd maar in de politiek onvermijdelijk zoal niet core business is.

Een volwassen analyse en duiding van om het even welke volksvertegenwoordiging ziet haar niet slechts als een instelling met specifieke bevoegdheden en relaties met de uitvoerende macht. Zulke duiding stelt daarnaast en misschien wel primair de arena van politiek-ideologische tegenstellingen centraal.

Na de zomertop van 18 en 19 juni is de Europese Unie dit najaar bezig met drie belangrijke besluiten van de staatshoofden en regeringsleiders.

Wie naar een parlement kijkt – nationaal, Europees of lokaal – met uitsluitend institutionele belangstelling, mist een essentieel deel van de werkelijkheid. Staatsrechtelijke duidingen, zeker in ons land, ‘vergeten’ dikwijls het bestaan en de structurerende invloed van de politieke partij in executieve en volksvertegenwoordiging. Dit, terwijl het historisch gesproken de politieke partijen zijn die een volksvertegenwoordiging representatief maken voor wat er onder de bevolking leeft. Omgekeerd, als er met het functioneren van het parlement iets mis is, verdient het aanbeveling naar het functioneren van politieke partijen te kijken, meer dan naar het instituut parlement of gemeenteraad.

Het dagelijks verkeer tussen regering en parlement wordt doorgaans beschreven met behulp van staatsrechtelijke begrippen. Een politiek stelsel wordt dan aangeduid als ofwel ‘monistisch’ ofwel ‘dualistisch’.

De EU staat na de recente Europese verkiezingen voor beslissingen die haar activiteiten en betekenis voor jaren bepalen. Het gaat om het al of niet van kracht worden van het Verdrag van Lissabon en de verdeling van de belangrijkste posten in de nieuwe Commissie en het Parlement die beide tot einde 2014 aanblijven. Verder moet dit najaar blijken of het Economisch Herstelplan en het Klimaat en Energieplan van de Unie voldoende effectief en bovendien politiek uitvoerbaar zijn, ook tegenover de niet Europese landen. Tenslotte beslissen de Ieren dit najaar bij referendum over het lot van het Verdrag van Lissabon. 

Wie beweert, zoals nog immer door Nederlandse media gebeurt, dat het Europese Parlement weinig in de melk te brokken heeft, is blijkbaar dertig jaar buiten bewustzijn geweest. Vanaf de aanvaarding van de Acte Unique in 1985 en nadien de verdragen van Maastricht, Amsterdam, Nice en het in Nederland ten onrechte verworpen Grondwettelijk Verdrag is de rol en de autoriteit van het Europese Parlement steeds groter geworden en is het ‘democratisch gat’ in de Europese Unie steeds verder gedicht. Daarvoor heeft het Parlement hard moeten vechten maar niet vergeefs.

Sinds de jaren vijftig van de twintigste eeuw heeft de samenwerking in achtereenvolgens de EGKS, de (E)EG en de Europese Unie (EU) zich enorm uitgebreid. Dit geldt niet alleen voor de intensiteit waarmee en het aantal terreinen waarop wordt samengewerkt, maar ook voor het aantal deelnemende landen.

Na een aarzelende start zijn de eerste debatten voor de verkiezingen voor het Europees Parlement  (EP) op gang gekomen.  Al is hier al heel wat meer aandacht voor dan tijdens eerdere EP verkiezingen, er blijft een bepaald gevoel van ongemakkelijkheid van de nationale politiek en een  zeker schouder ophalen van de kiezer in zitten;  de  verwachtingen over de opkomst blijven nog steeds somber. Hoe komt dat nou?  Er is – sinds een jaar of vier – zeker debat, maar telkens ook een soort lauwheid. Misschien moeten we voor de werkelijke oorzaken wat verder kijken dan naar de voor de hand liggende verklaringen als irritaties over Europese bemoeizucht en een zinledig Europees Parlement.

Het succes van de Amerikaanse en Britse economie na de val van de Muur heeft onze oren doen hangen naar het neoliberalisme. Uit efficiencyoverwegingen werden overheidstaken geprivatiseerd en moest de markt haar werk doen. Mede geïnspireerd door de Reaganomics moest het aandelenkapitalisme welvaart voor iedereen brengen. Zolang het goed ging leken ook de sociaal kwetsbaren baat te hebben bij de no-nonsense strategie. Sindsdien zijn we de taal van het Rijnlands kapitalisme vergeten.

Twee opinies circuleren er over de resultaten van de bijeenkomst van de Europese Raad in Brussel op 19 en 20 maart. Commissievoorzitter José Manuel Barroso zegt dat het een ‘Summit of delivery’ was ofwel een Top waar knopen zijn doorgehakt. De andere opinie spreekt van een ‘lacklustre Summit’, een lusteloze vertoning. Twee keer in drie weken een Europese Raad (1 maart en 19-20 maart) ook wel ‘top’ genoemd, dat wordt onvermijdelijk een vlakke vertoning. Eigenlijk alles wat hier volgt had de Raad van Ministers kunnen bespreken en afhandelen.

De Europese Raad heeft tijdens een speciale bijeenkomst getracht gevaarlijke onenigheid te bezweren over de economische crisis. Op zondag 1 maart deden de staatshoofden en regeringsleiders in Brussel de belofte van ‘gezamenlijk optreden op een gecoördineerde manier’. Maar een echt gezamenlijk Europees plan van aanpak komt er niet. 

Negentig jaar geleden kwamen de regeringsleiders van Europa en de Verenigde Staten in Versailles bijeen om op de puinhopen van de Eerste Wereldoorlog een vredesverdrag tot stand te brengen. Misschien dat een groot aantal politieke leiders en diplomaten een tweede Congres van Wenen voor ogen had voor de nieuwe verdeling van Europa en, niet te vergeten, zijn koloniën. Daarvan kon echter geen sprake zijn. Daargelaten dat zich in een aantal deelnemende landen ‘responsible governments’ hadden ontwikkeld; er was ook een enorme mediabelangstelling.

De EU heeft het roerige jaar 2008 afgesloten met een ambitieus drievoudig akkoord over het Verdrag van Lissabon, een aanpak van het klimaat en energieprobleem en een economisch herstelprogramma. Het is opmerkelijk hoe soepel en besluitvaardig de Europese Raad hier opereerde.

Het is in de Nederlandse politiek lang gewoonte geweest om in het benoemingsbeleid evenredigheid te hanteren en elk van de min of meer gevestigde politieke stromingen te betrekken bij de verdeling van publieke ambten. Daarvan vormden de burgemeesterschappen een belangrijk onderdeel, naast functies als voorzitter van de SER en de WRR of vice-president van de Raad van State. Sinds de jaren vijftig is ook het lidmaatschap van de Europese Commissie zo'n (zwaar) meetellend ambt.

In de kredietcrisis werd getracht het begrip 'vertrouwen' te revitaliseren. Begrijpelijk, pas als het donker wordt, worden de sterren zichtbaar. Zo rijst ook de ster van vertrouwen. Vertrouwen intrigeert. Politiek-bestuurlijk is het iets wat je vooral vráágt. In intermenselijke verhoudingen eerder iets dat je gééft. Het huist misschien wel daarom niet zelden op een wolk van softheid.

Joop van den Berg wees er in zijn column van 10 oktober nog terecht op: het Nederlandse parlement praat onvoldoende mee over Europese dossiers en heeft bij gelegenheid van de ratificatie van het Verdrag van Lissabon een kans voor open goal gemist om die invloed te vergroten. De volksvertegenwoordiging moet meer directe greep krijgen of nemen op Europese besluitvorming. Europa politiek negeren kan niet langer. Het wordt hoog tijd de rol van Europa te erkennen, de bevolking daarbij te betrekken en de Nederlandse Grondwet daaraan aan te passen.
Ierland stribbelt nog wat tegen, maar de Europese Grondwet-nieuwe-stijl (het Verdrag van Lissabon) lijkt er toch te gaan komen. De enige vraag lijkt nog: wie gaat het de Ieren vertellen?

Diegenen die in de Europese Unie graag een federale staat in wording zien, zullen er de afgelopen weken niet gelukkiger op zijn geworden. Hoewel de Europese Commissie wel werd betrokken in de aanpak van de mondiale financiële crisis speelde zij geen hoofdrol. Derhalve was er ook nauwelijks plaats voor het Europese Parlement.

Soms vraagt men zich af hoe lang het duurt voordat ons parlement en onze politieke partijen in de gaten hebben dat de wereld buiten van karakter is veranderd en dus een ander optreden vereist. Het lijkt er op dat deze historische traagheid, niet per se het voorrecht van de politiek, temeer opvalt als het gaat over Europa.

14 augustus 2008, column van Prof. Dr. W.J.M. Voermans ,

Op 9 juli is ook de Eerste Kamer - met een grote meerderheid - akkoord gegaan met het Verdrag ;;van Lissabon. Daarmee is de Nederlandse ratificatie van dat verdrag een feit. Geen tweede referendum met de kwade kans dat het weer verworpen zou worden (de Ieren zeiden ook al weer 'nee'). Niet weer koren op de molen van de oppositie. We kunnen weer verder in Europa en Europa kan weer verder.