Columns & Analyses Montesquieu Instituut - Montesquieu Instituut

De financiële crisis lijkt over haar dieptepunt heen te zijn. Op een aantal uitzonderingen na lijkt het vertrouwen van de Europese consumenten in de economie weer terug  te keren, getuige de groei van de bestedingen door huishoudens. De Europese export zit eveneens op een goed spoor en er is zelfs een aanzienlijk handelsoverschot gerealiseerd.

Toen koningin Juliana in 1980 afstand deed van de troon, was er voor het koningschap in artistieke en intellectuele kring nauwelijks belangstelling. Alleen dankzij het initiatief van de Groningse hoogleraar C.A. Tamse kwam er nog een bundel over de constitutionele monarchie uit, maar daar bleef het wel zo ongeveer bij. Historici als Tamse riskeerden bovendien als wetenschapsbeoefenaar niet helemaal serieus te worden genomen, juist omdat zij zich met zoiets ‘achterhaalds’ als de monarchie bezighielden. Dit, terwijl juist Tamse steeds kans had gezien te ontsnappen aan ofwel verkrampte afkeer ofwel hysterische verering voor koningschap en Huis van Oranje, waartussen in die jaren geen nuchterheid mogelijk leek.

De Eurocrisis gaat haar derde fase in. Aanvankelijk moesten de eurolanden via hun belastingbetalers bloeden. Daarna volgden de aandeelhouders en obligatiebezitters. Nu zijn de vermogende spaarders aan zet. Dat leert de rommelig verlopen redding van Cyprus in de tweede helft van maart.   

Er is een tijd geweest dat herziening van de Grondwet en van daarbij behorende ‘organieke’ wetgeving, zoals de Provinciewet of de Gemeentewet, een operatie was die maar eens in de veertig jaar en in samenhang werd ondernomen. Dat gold dus evenzeer voor de organieke wetten (men kan ze ook ‘constitutionele wetten’ noemen) die niet dan met de vereiste grondigheid werden aangepakt. Tot na de Tweede Wereldoorlog gebeurde dat voorts met terughoudendheid en het besef dat je niet naar believen aan de constitutie kan knutselen, zoals je een dakraampje aan je huis vervangt.

Door de toespraak van David Cameron is ook in Nederland de discussie losgebarsten over wat de Europese Unie wel en niet moet doen. Dit heeft geleid tot het idee een ‘Europese takenlijst’ op te stellen, waarin duidelijk wordt vastgelegd over welke onderwerpen de EU wel (en niet) wat te zeggen heeft.

"De wetgevende procedure behoort in de Grondwet te worden vastgelegd en de invoering van het referendum is een te ingrijpende wijziging of, zo men wil, aanvulling daarvan, dan dat de principiële beslissing daarover door de Grondwet aan de wetgever zou kunnen worden overgelaten. Wanneer de grondwetgever niet besluit om een referendum in te voeren, dan dient het ook niet mogelijk te zijn dit op andere wijze te doen."

De uitgaven van de EU gaan voor het eerst naar beneden. Tegelijk blijft de modernisering van de activiteiten beperkt. Toch levert de landbouw elf procent in en de Structuurfondsen acht procent. Daarentegen krijgen innovatie, onderzoek en onderwijs vijftig procent meer geld. De compensatie van de landen (zoals Nederland) die veel aan Europa betalen blijft volledig gehandhaafd.

Eind januari publiceerde het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen traditiegetrouw de jaarlijkse ledentallen van politieke partijen. Er was het afgelopen jaar sprake van een lichte stijging, ook al heeft de VVD veel last gehad van de opstand in eigen gelederen tegen het voornemen de zorgpremie inkomensafhankelijk te maken.

Het vervagen van de grenzen binnen de Europese Unie heeft bijgedragen aan een sterke toename van migratie binnen Europa. Een recente publicatie van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid ‘In Betere Banen’  laat zien dat arbeidsmigratie , in het bijzonder binnen Europa, helemaal terug is van weggeweest.[i]

Dit is het verhaal van hoe de eurocrisis wordt bezworen.  Om haar kiezers te paaien en wegens Duitse belangen heeft kanselier Merkel de onderhandelingen over een Politieke Unie opgeschort. Het plan voor een ´Echte EMU´ zit voorlopig in de ijskast. Wel komt er Europees bankentoezicht. Nederland is tevreden. Inmiddels is minister Jeroen Dijsselbloem de favoriete kandidaat- voorzitter van de Eurogroep.

De laatste top van 2012 is voorbij. De notitie van Van Rompuy (in samenwerking met Barroso, Juncker en Draghi), getiteld “Towards a Genuine Economic and Monetary Union” (versie van 5 december 2012), heeft geleid tot een besluit in de Raad om over te gaan tot bankentoezicht door de ECB van de grootste (200) banken in Europa, en een stelsel van toezicht van de overige banken. De Europese Raad voegde daar aan toe dat verder gedacht zal gaan worden over contracten tussen de E(M)U lidstaten en de EU instellingen over economisch beleid.

In 2012, the European Council in Brussels met seven times, just like in the last two years. It held two informal meetings (January and May) and one special summit (November). One third of its attention went to macroeconomics – the usual suspect, whereas another usually big topic – foreign policy – lost prominence.

De regeringscoalitie, bestaande uit VVD en de PvdA, heeft geen meerderheid in de Eerste Kamer. Voor elk beleidsvoorstel heeft het Kabinet de goedkeuring van tenminste een grote of twee kleinere oppositiepartijen in de Eerste Kamer nodig.

Puzzelt Europa in februari alsnog zijn budget tot 2020 bijeen? Belangrijke vraag is hoe de ver uiteenlopende eisen van het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Frankrijk, Italië en Polen te verzoenen. Sleept Nederland de korting van jaarlijks een miljard weer uit de brand? Voor een akkoord is de instemming van álle 27 lidstaten vereist. Hier enige achtergrond bij dit langdurige pokerspel.

Op 31 december moet er complete wetgeving liggen voor Europees toezicht op de banken.  Duitsland en Frankrijk staan hier echter nog tegenover elkaar. Het project 'Naar een echte Economische en Monetaire Unie' krijgt in december een tijdschema. Nederland wil volgende maand in de Europese Raad de voortzetting binnenhalen van zijn miljardenkorting op de EU-contributie. 

Op 12 september gingen de Nederlandse kiezers voor de vijfde keer in tien jaar naar de stembus voor Tweede Kamerverkiezingen. En wederom werden de verkiezingen voorgesteld als een strijd tussen twee kampen.

Als VVD en PvdA er in slagen samen een kabinet te vormen, dan komt er opnieuw een tegengestelde meerderheid in beide Kamers. Net als bij het (eerste) kabinet-Rutte het geval was, beschikken de regeringsfracties dan immers, anders dan in de Tweede Kamer, in de Senaat niet over een vaste meerderheid. Rutte I kon sinds 2011 wel vrijwel altijd rekenen op steun van SGP-senator Gerrit Holdijk en die steun was enkele keren onontbeerlijk om een wetsvoorstel in de Senaat aanvaard te krijgen.

Politieke verkiezingsdiscussies zijn pakkende one-liners en snelle statements. Zo ook bij het thema Europa. In debatten ging het om extra hulp aan Griekenland en om de vraag of extra soevereiniteit aan ‘Brussel’  moet worden overgedragen.  De Griekse kwestie ligt echter in handen van de troika, en lijkt redelijk beheersbaar ook al zal er wel gesteggeld blijven worden over extra (?) tranches van noodhulp.

Ook de eurocrisis is terug van vakantie. In september blijkt of Duitsland mee blijft doen aan de reddingsoperaties. Het Duitse Constitutionele Hof beslist daarover op 12 september. In oktober besluiten de eurolanden over nieuwe steun aan Griekenland. Eerst moet blijken of Athene wel voldoende saneert.

Een taboe is gebroken nu het noodfonds ESM wankele banken gaat financieren. Kanselier Angela Merkel moest dit wel slikken. Zij verwacht dat de crisis nog jaren zal duren. De uitwerking van het reddingsplan voor de banken houdt Brussel nog wel een jaar bezig. Voorzitter Van Rompuy staat voor een onmogelijke opgave. “De verdeeldheid tussen de regeringsleiders is enorm”, aldus een hooggeplaatste bron in Brussel. 

Het is nog niet zo heel lang geleden dat leden van de Tweede Kamer aan de vooravond van nieuwe verkiezingen gemiddeld over tien jaar ervaring als lid beschikten. Vooral in de eerste helft van de twintigste eeuw was dat een normaal verschijnsel. In de jaren zeventig en tachtig daalde dit tot gemiddeld acht jaar.

De crisis in het Spaanse bankwezen bezorgt de eurozone een spannende zomer. Economische groei wordt naast overheidsbezuiniging instrument bij de bestrijding van de eurocrisis. Dat kreeg president François Hollande gedaan bij de “kennismakingstop” van 23 mei. In ruil moet Hollande het zuinige Begrotingspact accepteren. Of groeistimulering met lege schatkisten kan, blijft wel de vraag. De komende verkiezingen beslissen tenslotte of Griekenland bij de euro blijft.

'The Dutch are back!’ Dit was volgens CDA-Europarlementariër Wim van de Camp de reactie in Brussel toen het kabinet net op tijd voor 30 april de begroting indiende bij de Europese Commissie. De financiële plannen moeten volgens Europese afspraak voorzien in een verlaging van het begrotingstekort naar 3 procent in 2013. Het zogenaamde wandelgangenakkoord met D66, GroenLinks en de ChristenUnie behoedde het minderheidskabinet van premier Rutte voor een afgang.

De gekozen burgemeester is terug! En 'Europa' is weer een argument om deze hervorming te bepleiten. Volgens D66-Kamerlid Gerard Schouw zou Nederland inmiddels het enige land in Europa zijn waar de gekozen burgemeester nog níet is ingevoerd. Hoog tijd dus om Nederland in de vaart der democratische volkeren op te stuwen, zo meent Schouw. En velen menen het met hem.

De onmogelijke positie van Minister Leers

Ongeacht of de recente geruchten van de Volkskrant rondom zijn positie waar zijn, kan rustig gesteld worden dat Minister Gerd Leers van Immigratie, Integratie en Asiel zich in een weinig benijdenswaardige positie bevindt.  Niet alleen heeft hij een politiek bijzonder gevoelige portefeuille, bestuurlijk gezien is zijn positie erg beperkt en complex.

Dankzij een goocheltruc krijgt de eurozone nu toch het beoogde reddingsfonds van 1000 miljard. De ECB pompte tevoren duizend miljard in het bankwezen. Met deze twee besluiten lijkt de rust in de eurozone voorlopig terug te keren. Spanje is het nieuwe zorgenkind. Opmerkelijk is het wel hoe ongebruikelijk hard premier Rutte in de Europese Raad om de oren kreeg. 

In korte tijd heeft Nederland kans gezien zich zo ongeveer overal in Europa – trouwens ook daarbuiten – ongeliefd te maken.

De naaste buur, België, voelt zich geschoffeerd door een regering die zich niet aan een vastgelegd akkoord wenst te houden, onder meer bestaande in het onder water zetten van de Hedwigepolder. De verdragstrouw in deze kwestie is trouwens al jaren een kwestie van nu eens ja en dan weer nee. De Belgen hebben de steun van de Europese Commissie, die met Nederland her en der nog meer appeltjes te schillen heeft. Van die appeltjes hebben meer lidstaten er enkele in voorraad. Bijzonder is alleen dat Nederland voor het eerst de indruk wekt het met de ‘Gemeinschaftstreue’ niet zo nauw te nemen.

De eurolanden steken iedere Griek, van baby tot bejaarde, dertigduizend euro toe. Het akkoord over een tweede reddingsoperatie betekent namelijk dat de eurolanden in totaal 347 miljard vrijmaken voor schuldkwijtschelding, leningen en garanties.

I arrived in Maastricht a little over a week ago to speak at a conference celebrating the 20 year anniversary of the Maastricht Treaty..I wasn’t exactly full of positive expectations. Had spent a rather long train journey due to the trouble of the Dutch railways coping with the winter weather. Wasn’t too excited about giving a talk about the EU and Democracy at a time in the history of the EU filled with discontent and uncertainty.

Wie menig commentaar over de Eurocrisis volgt, zou tot de conclusie kunnen komen dat het met de geestesgesteldheid van Europese politici niet al te best is. Zij zouden kortzichtig zijn, problemen niet begrijpen dan wel onderschatten. Vooral economen hebben hier een handje van.

Wat nu gebeurt had twee jaar geleden niemand durven dromen. Het Europese begrotingspact verankert de nullijn in ieders nationale wetgeving. De Commissie zelf bestraft voortaan de regeringen met tekorten. Het onafhankelijke EU Hof ziet toe op de naleving. Met dit sterk Duitse begrotingsverdrag zet Europa de overheidsuitgaven "voor eeuwig" op de nullijn. Tegelijk wordt 82 miljard euro vrijgemaakt voor bestrijding van de jeugdwerkloosheid en stimulering van het mkb.

DEN HAAG (PDC) - The co-decision procedure, which became the ‘ordinary legislative procedure’ of the European Union with the Treaty of Lisbon (2009), has been the subject of a number of adaptations during its relatively short history. One of the most important and most controversial of these developments is the increased use of the so-called ‘early agreements’.

DEN HAAG (PDC) - De Europese samenwerking heeft de afgelopen zestig jaar sterk bijgedragen aan het voorkomen van een nieuwe oorlog op ons continent. Minstens zo belangrijk is het bolwerk voor de democratie dat de EU vormt. Wie lid wil zijn moet democratische en burgerlijke vrijheden garanderen. Bedacht moet worden dat van de 27 landen van de EU bijna de helft nog betrekkelijk kort een (parlementaire) democratie heeft. Dat geldt allereerst voor vrij recent toegetreden lidstaten in Midden- en Oost-Europa, maar daarnaast ook voor Portugal en Spanje. Democratie is iets om te koesteren.

DEN HAAG (PDC) - Niet de economische crisis, maar het nationale sentiment zal in 2012 het grootste probleem zijn voor Europa.

Hoe moet het nu verder met Europa in 2012?  De Europese economie verkeert in recessie, sommige EU-lidstaten zijn bijna failliet en het wantrouwen in de financiële sector is groot. Bovendien blijken de oplossingen die politieke leiders voorstellen steeds weer onvoldoende. De crisis duurt - ook in 2012 - voort.

26 van de 27 EU-landen kiezen voor strengere begrotingsdiscipline met bijna automatische sancties. Zij sluiten daartoe een euroverdrag als stap naar een Europese Begrotings Unie (fiscal compact). Duitsland speelt daarbinnen duidelijk de hoofdrol. Het Verenigd Koninkrijk doet niet mee. Onzeker is de positie van Commissie en Europees Parlement.  Het IMF krijgt van Europa 200 miljard om de euro te redden.

Frankrijk en Duitsland hebben een akkoord gesloten om de euro te redden. De landen moeten (grond)wettelijk vastleggen de 3%-tekortnorm te respecteren. Anders volgt automatisch bestraffing. Dit wordt via verdragswijziging in steen gegoten. Er komen geen euro-obligaties. 

De financiële crisis die sinds 2008 woedt heeft niet alleen slachtoffers onder  huizenbezitters, beleggers, banken en zelfs soevereine staten gemaakt. Ook de ‘Politiek’ kan tot een van de slachtoffers van de crisis worden gerekend. De afgelopen weken zagen we voortdurend dat democratisch gekozen politici er niet in slaagden om door middel van het beproefde middel van parlementaire meerderheden antwoorden te vinden op de gevolgen van de financiële crisis.

De Griekse premier Papandreou heeft heel Europa op stelten gezet met de aankondiging van een referendum over de op 27 oktober met zo veel moeite overeengekomen maatregelen om de euro in stand te houden maar ook Griekenland als euroland te behouden. Zo zeer, dat hij zijn voorstel schielijk heeft teruggenomen. Maar niet, dan nadat hij de oppositie bereid heeft gevonden het hele pakket eveneens te aanvaarden, onder voorwaarde dat er spoedig verkiezingen zullen zijn. Men kan het gevoel krijgen dat dit van meet af aan de opzet is geweest van de ervaren en gewiekste politicus.

DEN HAAG (PDC) - Hoewel een aantal onafhankelijke toezichthouders en uitvoeringsorganisaties veel verantwoording aflegt, is er ook een groep organisaties die vrijwel vrijgesteld is van verantwoordingsverplichtingen en die er ook zelf niet voor kiest om veel verantwoording af te leggen.

waar Mark Rutte hooguit een klein schrammetje opliep overspeelde Guido Westerwelle zijn hand

De Griekse schuldencrisis heeft politieke partijen in Nederland en Duitsland voor het blok gezet. Vooral de liberalen hebben bakzeil moeten halen. Hun fundamentele kritiek op de Europese subsidies en regelgeving verdween in de afgelopen weken naar de achtergrond toen bleek dat de EU in zwaar weer verkeert.

De schuldencrisis is voor de Europese Unie de meest gevaarlijke uit haar bestaan. Noch de politieke leiders noch de Europese instellingen hebben ervaring met een dergelijke crisis. De verdragen en de spelregels van de Monetaire Unie voorzien hierin  niet. Bovendien zitten de politieke leiders gevangen in een reeks dilemma’s. Die verklaren hun besluiteloosheid. Hieronder een overzicht gezien vanuit Brussel.

In de Europese discussie over de schuldencrisis, heeft de Nederlandse regering zich van haar strengste kant laten zien. Strikt toezicht op de financiën van de Eurolanden, uit te voeren door een onafhankelijke Eurocommissaris, met een interventieladder van automatisch oplopende sancties voor landen die zich niet houden aan de afspraken uit het Stabiliteits- en Groeipact. Dat is de strekking van het voorstel voor de versterking van het bestuur in de Eurozone die de Nederlandse regering in haar brief van 7 september uiteen heeft gezet.

Polen is, zo heb ik onlangs kunnen waarnemen, in een razend tempo bezig een modern land te worden. Dat is te zien aan de steden, die er (nadat ik er vijftien jaar geleden voor het laatst was geweest) sterk opgeknapt en uitnodigend bij staan. Waarbij oog wordt getoond voor het oude erfgoed, maar daar heeft het land sowieso een naam hoog te houden.

Het blijft onzeker of de tweede megalening van 109 miljard aan Griekenland wel doorgaat. Pas dit najaar beslissen de zeventien regeringen met de euro. Griekenland verwacht binnenkort wel acht miljard van de vorig jaar beloofde noodhulp van honderdtien miljard. De EU en het IMF zijn niettemin teleurgesteld over de Griekse bezuinigingen. De crisis overweldigt compleet de Europese najaarsagenda.

Deze zomer heb ik op www.parlement.com in een drietal columns actuele problemen van de democratie besproken. Die lieten alle zien dat zij aan sterke veranderingen onderhevig is. In een kwetsbaar politiek stelsel als de democratie is het dan altijd oppassen geblazen. Aan de democratie spreekt namelijk niets vanzelf.

De Frans-Duitse top van Merkel en Sarkozy bracht spectaculair nieuws. De komst van een Europese Economische Regering. Een speciale president voor de euro. Fiscale discipline vastgelegd in alle nationale grondwetten. Een bankenbelasting invoeren. Bedrijfswinsten in Europa uniform belasten. Commentaar uit andere landen en nadere analyse leren echter dat ‘Merkozy’ hiermee de schuldencrisis niet oplossen. Alleen euro-obligaties zijn de echte oplossing. 

Nederland moet accepteren dat Europa opschuift naar gezamenlijk af te lossen staatsschulden. Tegelijk is het beschikbare instrumentarium reddingsmiddelen flink verruimd. Ondanks nieuwe megagrote steun aan Griekenland blijft de houdbaarheid van de euro onzeker. Duitsland en Nederland kregen voor elkaar dat de banken voortaan meebetalen. Onder druk van de speculanten is tijdens de speciale Eurotop van 21 juli een crisis afgewend.

Europa verdubbelt de steun aan Griekenland naar het megabedrag van ruwweg 200 miljard euro. Voorwaarde is dat Athene 28 miljard extra bespaart en voor 50 miljard staatsbezit verkoopt. Het dreigend bankroet van Griekenland is aldus uitgesteld. Tegelijk kiest Europa zelf voor zeven magere jaren. De Commissie mikt op een ongekende bijna bevriezing van de uitgaven tot 2020.

Op 15 april bezochten koningin Beatrix, prins Willem-Alexander en prinses Máxima de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen, op 16 juni bracht de minister-president van de deelstaat Hannelore Kraft een kennismakingsbezoek aan Nederland en op 21 juni belegde de CDU van de deelstaat een heuse middag over Noordrijn-Westfalen en de Benelux. Genoeg reden dus om stil te staan bij de relatie tussen het koninkrijk en de deelstaat, een relatie, die ook in EU verband meer aandacht verdient.

Op 8 maart van het vorige jaar diende Femke Halsema een wetsvoorstel in tot herziening van de Grondwet. Het betrof de bevoegdheid van de rechter om wetten aan Grondwettelijke bepalingen te toetsen. Indiening geschiedde nog vóór de Tweede Kamerverkiezingen. De initiatiefneemster wees erop dat aangezien de Kamer inmiddels ontbonden was (mede vanwege aanneming van haar voorstel in eerste lezing) indiening voor de tweede lezing al mogelijk was. Dat zou voortvarende afhandeling kunnen bevorderen. In oktober 2010 bracht de vaste commissie voor BZK verslag uit over het voorstel.

Sinds de Amerikaanse oud-president Bill Clinton sprak van een ‘fact free period in politics’ is de term fact free politics gemeengoed geworden in het publieke debat. Clinton gebruikte die woorden in een TV-show in september 2010 naar aanleiding van het politieke optreden van de voormalige Republikeinse kandidate voor het vicepresidentschap Sarah Palin. 

Onlangs organiseerde het Montesquieu Instituut in Maastricht een workshop over parlementaire immuniteit: het grondwettelijk recht van parlementariërs (art. 71 Grw.) om verschoond te blijven van strafvervolging wegens datgene wat zij in de vergadering van Eerste of Tweede Kamer hebben gezegd.

Het Kamerdebat voorafgaand aan de Europese Raad van 24 en 25 maart over het zogeheten europact, dat verdergaande coördinatie en samenhang van economisch beleid beoogt, ging vooral over soevereiniteit.

De Europese Raad heeft een compleet instrumentarium ontwikkeld om haperende eurolanden te corrigeren. Centraal staat versterking en met sancties aanscherpen van het Stabiliteits en Groeipact (SGP). Het noodfonds om zwakke eurolanden te steunen wordt permanent. Het Europees Parlement krijgt als medebeslisser nu eerst het woord. De Europese Raad van 23 en 24 juni wil alles afronden.

De recentelijk verschenen Democratic Audit van Nederland schetst een vrij somber beeld van de toestand van het Nederlandse staatsbestel. Dat bestel is te veel op vertegenwoordiging gericht en te weinig op 'afrekenen', zo menen de leiders van het onderzoek dat aan de Audit ten grondslag lag, de hoogleraren Rudy Andeweg en Jacques Thomassen.

U kent ongetwijfeld Christian Wulff? Nee, dat is geen zanger. En ook geen speler van Bayern München of een acteur in een Krimi. Het is de president van ons grootste buurland. Als u hem niet kent, hoeft u zich overigens niet te schamen. Bij een kleine rondvraag onder bovengemiddeld in nieuws geïnteresseerden bleek niemand te weten wie hij is.

De staatshoofden en regeringsleiders lanceren op 25 maart een compleet reddingspakket  voor de euro. Kanselier Merkel moet als drijvende kracht verdubbeling accepteren van het noodfonds voor de zwakke landen tot 500 miljard euro.

Kanselier Angela Merkel en president Nicolas Sarkozy hebben de eurolanden compleet verrast. Met eerder onbespreekbare maatregelen dwingen zij hen in een keurslijf ter bescherming van de munt. Het Duits-Franse ‘Pact voor Concurrentiekracht’ zet de Europese instellingen in Brussel buiten spel. De andere eurolanden doen aarzelend mee. Op 11 maart verhoogt een extra topconferentie het noodfonds voor zwakke eurolanden van 560 naar 750 miljard euro.

Een half jaar was ik lid van de Eerste Kamer, toen ik een keer samen met Jan Vis vanuit de koffiekamer de vergaderzaal betrad. Jan hoorde een rijkelijk zelfingenomen collega praten, sloop grijnzend naar de interruptiemicrofoon en begon hem allerlei zuigende vragen te stellen. Die haalden de brave man volledig uit zijn concentratie. Hilariteit in de zaal. Ik bleef echter achter in totale verbijstering. Hoe kon iemand die het betoog niet had gevolgd zo effectief het wapen van de interruptie hanteren? Ik durfde in die tijd niet eens mijn bankje uit te komen, ook al wist ik zeker wat ik moest zeggen. Ik vertelde Jan van mijn verbazing en hij antwoordde: ‘Ach, Joop, ik heb meer dan een jaar nodig gehad, voordat ik voor het eerst naar de interruptiemicrofoon durfde.’

"Zelden of nooit moest aan de verkiezingen voor de Staten zulk een beteekenis worden gehecht, als thans het geval is". Dat was in 1904 in een dagblad te lezen. Die woorden kunnen dit jaar vrijwel letterlijk opnieuw worden geschreven.

De Europese Raad heeft 2010 afgesloten met besluiten die eerder ondenkbaar waren. Er komt een Europees Stabiliteits Mechanisme als permanente pijler onder de euro. Landen die anders op de fles gaan krijgen daarlangs steun om te saneren. Een strenger Stabiliteitspact moet tegelijk zulke faillissementen voorkomen. Mogelijk brengt 2011 Euro-obligaties en fiscale harmonisatie. Zoiets was tot voor kort in Europa onbespreekbaar. De eurocrisis doorbreekt veel taboes.

Het is waar dat onze Grondwet niet de betekenis heeft die zij verdient, zoals J.Th.J. van den Berg onlangs stelde. Daarvoor zijn uiteraard wel enkele redenen aan te wijzen. Het is bepaald niet zo dat de Grondwet dé spelregels bevat voor ons staatkundig bestel. Over de verhouding tussen parlement en kabinet wordt niets gemeld, de positie en betekenis van politieke partijen komt in de Grondwet niet aan de orde en over hoe een kabinet moet worden samengesteld is niets te vinden. Belangrijke fundamentele burger- en mensenrechten worden evenzeer gewaarborgd door internationale verdragen.

Europa gaat akkoord met een in steen gegoten crisismechanisme voor de euro. Onder hevige druk van kanselier Angela Merkel wordt daartoe het Verdrag van Lissabon gewijzigd. Duitsland drijft dit samen met Frankrijk door. Alle andere landen zijn eigenlijk tegen. Duitsland en het Verenigd Koninkrijk dwingen samen uitgavenbeperking af. Merkel dirigeert momenteel zodoende de EU, zo leert de Europese Raad van 28 en 29 oktober. 

In 1917 promoveerde de latere filosoof van de calvinistische ‘wijsbegeerte der wetsidee’, Herman Dooyeweerd, aan  de Vrije Universiteit op een staatsrechtelijk proefschrift over de ministerraad (1). Daarin leverde hij een analyse van het ontstaan en de betekenis van de ministerraad, waarbij zowel historisch als rechtsvergelijkend grondig werk werd geleverd. Omdat het proefschrift over de ministerraad ging, moest het onvermijdelijk ook gaan over de koning en zijn rol in het staatsrecht.

In het feministische maandblad Opzij werd recentelijk koningin Beatrix uitgeroepen tot machtigste vrouw van Nederland. Hoewel dit soort lijstjes vooral een amusementswaarde hebben, besteedde de pers - blijkbaar bij gebrek aan echt nieuws - er relatief veel aandacht aan. Als publiciteitsstunt was de 'verkiezing' dus goed geslaagd.

De Europese Commissie ziet er vanaf Frankrijk aan te klagen wegens het massaal uitzetten van Roma zigeuners. Brussel trok zijn staart in na een uitbarsting hierover in de Europese Raad van president Sarkozy tegen Commissievoorzitter Barroso. Parijs heeft inmiddels bovendien beterschap beloofd. Door dit conflict kwam de Europese Raad op 16 september niet echt toe aan het geplande debat over het buitenlands beleid.

De recente verkiezingen in Zweden leidden tot een parlement waarin geen van de twee grote blokken een meerderheid behaalde. In het Verenigd Koninkrijk was eerder dit jaar voor het eerst sinds lang sprake van een 'hung parliament', een 'onbesliste uitslag. Kabinetsformatie in België en Nederland is en blijft traditioneel moeilijk. En in Duitsland kalven de centrumpartijen steeds meer af, waarbij de komst van een nieuwe rechtse partij vooral een bedreiging is voor de CDU.

’n Hooggeplaatste Nederlandse Eurofunctionaris: "Als ze mij op ’n feestje vragen wat ik doe vertel ik nog liever dat ik bij de belastingen zit dan bij de Europese Unie, zó impopulair is Brussel vandaag".

Vertrouwen is het leidmotief van de Duitse politiek, die van Angela Merkel in het bijzonder. Maar sinds de kredietcrisis haar politieke agenda bepaalt, moet ze alle zeilen bijzetten om het vertrouwen van de kiezer te behouden. Ze kan zich niet nog een Griekenland-crisis veroorloven.

Scheidend informateur Tjeenk Willink heeft voor de paars-plus-partijen (VVD, PvdA, D66 en GroenLinks) een notitie achtergelaten die bouwstenen voor hun coalitie kan vormen. Eén daarvan is het naar voren halen van wat traditioneel de laatste twee van de vier p’s zijn, die nodig zijn voor een nieuw kabinet: achtereenvolgens zijn dat een combinatie van partijen, een programma, een portefeuilleverdeling en de poppetjes.

Er komt geen Europese regering die de eurocrisis te lijf gaat. Wel gaan de landen van de eurozone in elkaars kaarten kijken. Zij die de normen niet naleven krijgen met sancties te doen. De stresstests van de banken worden openbaar gemaakt. Dat is besloten tijdens de Europese Raad van 17 juni in Brussel. Wellicht was premier Jan Peter Balkenende er voor het laatst bij.

Wat willen de Nederlandse politieke partijen met de Europese Unie? Welke ambitie hebben ze op de uiteenlopende Europese beleidsterreinen? Waarin verschillen ze van elkaar, en op welke punten delen ze elkaars opvattingen? In de aanloop naar de verkiezingen van 9 juni 2010 geeft dit artikel op deze vragen antwoord.

Een van de belangrijkste principes van parlementaire onafhankelijkheid is dat het parlement zijn eigen agenda bepaalt. Geen macht buiten hem kan beslissen hoe het parlement zijn werk inricht. De regering kan dus niet voorschrijven wat en wanneer het parlement van haar voornemens behandelt.

De landen van de eurozone hebben met het IMF een verdedigingsgordel opgeworpen van 750 miljard euro. Wall Street noteerde ‘a trillion dollar deal’ om de speculatie tegen de zwakke eurolanden te bestrijden. De ECB is begonnen ongedekte staatsleningen op te kopen. Dit zijn nooit eerder vertoonde maatregelen. Toch blijft het onzeker of de EU de muntcrises in Griekenland, Portugal en Spanje op termijn kan beheersen.

Het wordt op 9 juni niet eenvoudig om een keuze te bepalen. De VVD lijkt tegen, maar stemde toch al eens vóór, de PvdA was vóór, maar of ze dat na de komende verkiezingen nog zal zijn, staat nog geheel niet vast. Misschien biedt een stem op het CDA of de ChristenUnie duidelijkheid, maar in de verkiezingsprogramma's van die partijen is geen standpunt te vinden. Zelfs op de opstelling van de SGP is, gezien het eerdere stemgedrag, geen peil te trekken.

Ingeval Griekenland geen buitenlandse leningen meer krijgt, springt Europa in uiterste noodzaak bij. De eurolanden willen Griekenland circa twintig miljard euro lenen. Het strenge Internationaal Monetair Fonds wordt bij zo’n reddingsactie betrokken. Dit idee kwam van premier Jan Peter Balkenende. Politiek belangrijk is dat de Europese Raad zo een regeling uitwerkt om de zwakke eurolanden in de boot te houden. Zo’n arrangement ontbreekt nu nog. 

“Kolen en staal kunnen mij geen donder schelen, het is Europa dat ik wil maken.”[1]  Deze woorden van Jean Monnet laten zien wat hij op lange termijn voor ogen had: de vereniging van Europa. Hij wilde zich na de Tweede Wereldoorlog niet alleen inzetten voor economische wederopbouw, maar met name voor de politieke eenwording van de Europese staten. De manier waarop hij te werk ging om dat te bereiken is de geschiedenis ingegaan als de ‘methode Monnet’. Waaruit bestaat deze methode, en hoe kwam Monnet ertoe om bij het tot stand komen van de Europese Unie zo’n cruciale rol te spelen?

De eerste Europese Raad van 2010 is besloten met een onduidelijke verklaring over steun aan Griekenland mocht dat land over de kop gaan. De EcoFin ministers hebben Athene vervolgens onder druk gezet om extra te bezuinigen. Het Griekse wanbeleid en de enorme tekorten en schulden van Portugal, Italië en Spanje testen in 2010 de houdbaarheid van de eurozone. EU2020 wordt de economische strategie voor de langere termijn. 

De Europese staatshoofden en regeringsleiders richten de blik al op 2020. In februari houden bovendien een extra vergadering om een economisch saneringsplan te bespreken. Onder het nieuwe Verdrag van Lissabon blijft consensus, hoe moeilijk dat vaak ook is, vereist voor besluitvorming. De laatste vergadering van 2009 bracht overeenstemming over financiering tot 2012 van maatregelen tegen de klimaatomslag. 

Kanselier Merkel en President Sarkozy hebben het zo geregeld dat de Frans-Duitse as ook onder het Verdrag van Lissabon Europa blijft regeren. Herman van Rompuy, Lady Ashton en José Barroso volgen als roergangers komende jaren de orders van de nationale hoofdsteden. De kleine landen worden daarbij echter niet vergeten. 

De Europese Raad heeft moeizaam de rangen gesloten over de omstreden financiering van het beoogde klimaatakkoord. Tijdens de herfsttop in Brussel op 29 en 30 oktober duidden de Europese leiders aan ruwweg een derde te willen bijdragen in de mondiale financiering van de strijd tegen het milieuverwoestende broeikaseffect.

Nieuwe media maken het democratische spel sneller, misschien nerveuzer en premiëren mogelijk ook politici en kiezende burgers die juist niet zo geïnteresseerd zijn in feiten, andermans standpunten en brede afweging. En daarmee zou internetdemocratie wel eens af kunnen glijden naar een schreeuwlelijkendemocratie. Daar moeten we voor waken.

Naar aanleiding van het ludieke voorstel van Kamernestor Bas van der Vlies om Kamerleden en parlementaire journalisten aan een toelatingsexamen te onderwerpen, nodigde het RTL-programma editie.nl mij uit een - eveneens schertsend bedoelde - quiz voor Kamerleden te bedenken en tevens als (enig) jurylid op te treden. Vier Tweede Kamerleden waren zo sportief om zich aan die test te onderwerpen. De uitzending verliep plezierig, maar niet onvermeld mag blijven dat de score van twee voldoendes toch niet geheel bevredigend was.

Wat heeft de Val van de Muur met democratie te maken? Alles. De Val van de Muur was een spontane revolutie, die de val van alle Oostblokregimes inluidde. Hannah Arendt had al in de jaren vijftig haar hoop op zulke ‘spontane revoluties’ gevestigd: tijdens de Hongaarse opstand van 1956 werden de waarheden van het Hongaarse totalitaire regime doorgeprikt. De enige mogelijkheid om de van bovenaf opgelegde waarheden te weerleggen was een massaal protest van onderaf. Het geschiedde in 1989.

Gaat het wel goed met de democratie in Nederland? Daar wordt verschillend over gedacht. Dat zij, medisch gesproken, nogal koortsig is, wordt door niemand bestreden. De ‘volatiliteit’ in steun aan alle politieke partijen is erg hoog, hoger ook dan in de rest van Europa. De opkomst bij verkiezingen is sinds 1985 structureel gedaald, evenals in de rest van Europa, al lijkt zich enige stabilisatie voor te doen.

Op 29 en 30 oktober zet de Europese Raad tijdens de jaarlijkse ‘herfsttop’ de marsroute uit voor de Unie voor de komende jaren. Het gaat onder andere om:

Wie ook maar een klein beetje interesse heeft in de politiek zat vorig jaar aan de buis gekluisterd om de Amerikaanse verkiezingen te volgen. Ik was zeker niet de enige die geen woord, geen beweging, geen knipoog van de presidentskandidaat wilde missen. Hoe anders vergaat het de Duitse verkiezingen. Hoewel er voor Nederland meer op het spel staat, is geen mens thuis gebleven om het enige lijsttrekkersdebat tussen Angela Merkel (CDU/CSU) en Frank-Walter Steinmeier (SPD) te kijken. Spannend was het niet. Al tijdens het debat werd gesproken van een duet in plaats van een duel.

Omdat er in de eerder dit jaar ingestelde Staatscommissie-Grondwet geen politici zitten, is de kans niet erg groot dat haar eindrapport, dat in 2010 moet verschijnen, gevolgen zal hebben. Dat stelde oud-D66-senator en staatsrechtgeleerde Jan Vis in NRC Handelsblad van 15 september jl. Die slotconclusie is juist, maar dat heeft niets met de samenstelling van de commissie te maken. De Staatscommissies-Grondwet die uitsluitend uit politici bestonden, waren bepaald niet allemaal succesvol. Voor zover zij het wel waren, kwam dat door bijzondere omstandigheden.

Bestuur en volksvertegenwoordiging kennen een aantal verschijningsvormen waarin zij hun onderlinge verkeer onderhouden. Men kan die vergelijken met een versnellingsbak: naargelang het probleem of de machtsverhoudingen zal de ene versnelling effectiever rijden mogelijk maken dan de andere. Soms domineert de partijpolitieke twist (maar ook de meerderheidsvorming) in de arena, dan weer wordt er ruilhandel beoefend op de politieke marktplaats. Heel soms wordt het gezag van het instituut als zodanig ingezet voor het politieke gelijk.

Het verkeer tussen regering en parlement, maar ook tussen B&W en gemeenteraad, kan de gestalte aannemen van met elkaar conflicterende instellingen, maar ook van de arena waarin partijpolitieke onenigheid de boventoon voert. Dat verkeer heeft vervolgens vaak de trekken van de marktplaats waar levendige handel en ruil plaatsvindt tussen allerlei maatschappelijke belangen. Waar, tussen haakjes, voortdurend ‘appels en peren worden vergeleken’, wat elders als minder raadzaam wordt beschouwd maar in de politiek onvermijdelijk zoal niet core business is.

Een volwassen analyse en duiding van om het even welke volksvertegenwoordiging ziet haar niet slechts als een instelling met specifieke bevoegdheden en relaties met de uitvoerende macht. Zulke duiding stelt daarnaast en misschien wel primair de arena van politiek-ideologische tegenstellingen centraal.

Na de zomertop van 18 en 19 juni is de Europese Unie dit najaar bezig met drie belangrijke besluiten van de staatshoofden en regeringsleiders.


-Garanties voor de Ierse regering inzake enkele verduidelijkingen van het Verdrag van Lissabon. Op 2 oktober houdt Ierland daarover een tweede volksstemming. Gaat de bevolking akkoord, dan komt het inwerkingtreden van genoemd verdrag (eindelijk) dichterbij;
-Een Europees controlesysteem op de financiële instellingen als aanvulling op het mislukte nationale toezicht. Een speciaal orgaan gaat de knoop doorhakken bij een conflict tussen de nationale toezichthouders; 
-De voordracht van Commissievoorzitter José M. Barroso (53) voor herbenoeming tot 2014.

Wie naar een parlement kijkt – nationaal, Europees of lokaal – met uitsluitend institutionele belangstelling, mist een essentieel deel van de werkelijkheid. Staatsrechtelijke duidingen, zeker in ons land, ‘vergeten’ dikwijls het bestaan en de structurerende invloed van de politieke partij in executieve en volksvertegenwoordiging. Dit, terwijl het historisch gesproken de politieke partijen zijn die een volksvertegenwoordiging representatief maken voor wat er onder de bevolking leeft. Omgekeerd, als er met het functioneren van het parlement iets mis is, verdient het aanbeveling naar het functioneren van politieke partijen te kijken, meer dan naar het instituut parlement of gemeenteraad.

Het dagelijks verkeer tussen regering en parlement wordt doorgaans beschreven met behulp van staatsrechtelijke begrippen. Een politiek stelsel wordt dan aangeduid als ofwel ‘monistisch’ ofwel ‘dualistisch’.

De EU staat na de recente Europese verkiezingen voor beslissingen die haar activiteiten en betekenis voor jaren bepalen. Het gaat om het al of niet van kracht worden van het Verdrag van Lissabon en de verdeling van de belangrijkste posten in de nieuwe Commissie en het Parlement die beide tot einde 2014 aanblijven. Verder moet dit najaar blijken of het Economisch Herstelplan en het Klimaat en Energieplan van de Unie voldoende effectief en bovendien politiek uitvoerbaar zijn, ook tegenover de niet Europese landen. Tenslotte beslissen de Ieren dit najaar bij referendum over het lot van het Verdrag van Lissabon. 

Wie beweert, zoals nog immer door Nederlandse media gebeurt, dat het Europese Parlement weinig in de melk te brokken heeft, is blijkbaar dertig jaar buiten bewustzijn geweest. Vanaf de aanvaarding van de Acte Unique in 1985 en nadien de verdragen van Maastricht, Amsterdam, Nice en het in Nederland ten onrechte verworpen Grondwettelijk Verdrag is de rol en de autoriteit van het Europese Parlement steeds groter geworden en is het ‘democratisch gat’ in de Europese Unie steeds verder gedicht. Daarvoor heeft het Parlement hard moeten vechten maar niet vergeefs.

Sinds de jaren vijftig van de twintigste eeuw heeft de samenwerking in achtereenvolgens de EGKS, de (E)EG en de Europese Unie (EU) zich enorm uitgebreid. Dit geldt niet alleen voor de intensiteit waarmee en het aantal terreinen waarop wordt samengewerkt, maar ook voor het aantal deelnemende landen.

Na een aarzelende start zijn de eerste debatten voor de verkiezingen voor het Europees Parlement  (EP) op gang gekomen.  Al is hier al heel wat meer aandacht voor dan tijdens eerdere EP verkiezingen, er blijft een bepaald gevoel van ongemakkelijkheid van de nationale politiek en een  zeker schouder ophalen van de kiezer in zitten;  de  verwachtingen over de opkomst blijven nog steeds somber. Hoe komt dat nou?  Er is – sinds een jaar of vier – zeker debat, maar telkens ook een soort lauwheid. Misschien moeten we voor de werkelijke oorzaken wat verder kijken dan naar de voor de hand liggende verklaringen als irritaties over Europese bemoeizucht en een zinledig Europees Parlement.

Het succes van de Amerikaanse en Britse economie na de val van de Muur heeft onze oren doen hangen naar het neoliberalisme. Uit efficiencyoverwegingen werden overheidstaken geprivatiseerd en moest de markt haar werk doen. Mede geïnspireerd door de Reaganomics moest het aandelenkapitalisme welvaart voor iedereen brengen. Zolang het goed ging leken ook de sociaal kwetsbaren baat te hebben bij de no-nonsense strategie. Sindsdien zijn we de taal van het Rijnlands kapitalisme vergeten.

Twee opinies circuleren er over de resultaten van de bijeenkomst van de Europese Raad in Brussel op 19 en 20 maart. Commissievoorzitter José Manuel Barroso zegt dat het een ‘Summit of delivery’ was ofwel een Top waar knopen zijn doorgehakt. De andere opinie spreekt van een ‘lacklustre Summit’, een lusteloze vertoning. Twee keer in drie weken een Europese Raad (1 maart en 19-20 maart) ook wel ‘top’ genoemd, dat wordt onvermijdelijk een vlakke vertoning. Eigenlijk alles wat hier volgt had de Raad van Ministers kunnen bespreken en afhandelen.

De Europese Raad heeft tijdens een speciale bijeenkomst getracht gevaarlijke onenigheid te bezweren over de economische crisis. Op zondag 1 maart deden de staatshoofden en regeringsleiders in Brussel de belofte van ‘gezamenlijk optreden op een gecoördineerde manier’. Maar een echt gezamenlijk Europees plan van aanpak komt er niet. 

Negentig jaar geleden kwamen de regeringsleiders van Europa en de Verenigde Staten in Versailles bijeen om op de puinhopen van de Eerste Wereldoorlog een vredesverdrag tot stand te brengen. Misschien dat een groot aantal politieke leiders en diplomaten een tweede Congres van Wenen voor ogen had voor de nieuwe verdeling van Europa en, niet te vergeten, zijn koloniën. Daarvan kon echter geen sprake zijn. Daargelaten dat zich in een aantal deelnemende landen ‘responsible governments’ hadden ontwikkeld; er was ook een enorme mediabelangstelling.

De EU heeft het roerige jaar 2008 afgesloten met een ambitieus drievoudig akkoord over het Verdrag van Lissabon, een aanpak van het klimaat en energieprobleem en een economisch herstelprogramma. Het is opmerkelijk hoe soepel en besluitvaardig de Europese Raad hier opereerde.

Het is in de Nederlandse politiek lang gewoonte geweest om in het benoemingsbeleid evenredigheid te hanteren en elk van de min of meer gevestigde politieke stromingen te betrekken bij de verdeling van publieke ambten. Daarvan vormden de burgemeesterschappen een belangrijk onderdeel, naast functies als voorzitter van de SER en de WRR of vice-president van de Raad van State. Sinds de jaren vijftig is ook het lidmaatschap van de Europese Commissie zo'n (zwaar) meetellend ambt.

In de kredietcrisis werd getracht het begrip 'vertrouwen' te revitaliseren. Begrijpelijk, pas als het donker wordt, worden de sterren zichtbaar. Zo rijst ook de ster van vertrouwen. Vertrouwen intrigeert. Politiek-bestuurlijk is het iets wat je vooral vráágt. In intermenselijke verhoudingen eerder iets dat je gééft. Het huist misschien wel daarom niet zelden op een wolk van softheid.

Joop van den Berg wees er in zijn column van 10 oktober nog terecht op: het Nederlandse parlement praat onvoldoende mee over Europese dossiers en heeft bij gelegenheid van de ratificatie van het Verdrag van Lissabon een kans voor open goal gemist om die invloed te vergroten. De volksvertegenwoordiging moet meer directe greep krijgen of nemen op Europese besluitvorming. Europa politiek negeren kan niet langer. Het wordt hoog tijd de rol van Europa te erkennen, de bevolking daarbij te betrekken en de Nederlandse Grondwet daaraan aan te passen.
Ierland stribbelt nog wat tegen, maar de Europese Grondwet-nieuwe-stijl (het Verdrag van Lissabon) lijkt er toch te gaan komen. De enige vraag lijkt nog: wie gaat het de Ieren vertellen?

Diegenen die in de Europese Unie graag een federale staat in wording zien, zullen er de afgelopen weken niet gelukkiger op zijn geworden. Hoewel de Europese Commissie wel werd betrokken in de aanpak van de mondiale financiële crisis speelde zij geen hoofdrol. Derhalve was er ook nauwelijks plaats voor het Europese Parlement.

Soms vraagt men zich af hoe lang het duurt voordat ons parlement en onze politieke partijen in de gaten hebben dat de wereld buiten van karakter is veranderd en dus een ander optreden vereist. Het lijkt er op dat deze historische traagheid, niet per se het voorrecht van de politiek, temeer opvalt als het gaat over Europa.

14 augustus 2008, column van Prof. Dr. W.J.M. Voermans ,

Hans van Baalen , Tweede Kamerlid voor de VVD, overweegt - op aandrang van een aantal partijprominenten (zo gaat dat daar altijd) - in aanloop op de verkiezingen van voorjaar 2009 lijsttrekker te worden voor - zoals bijna alle Nederlandse media dat noemen - de 'VVD in het Europees Parlement'. Nu heb je weliswaar geen VVD in het Europees Parlement (EP) - de liberale fractie in Europa heet daar de Partij van Europese Liberalen en Democraten of ELDR of European Liberals, Democrats and Reformists - maar laten we niet over de details gaan muggenziften (zoals het feit dat van die EP-fractie ook de democraten van D'66 deel uitmaken).

Op 9 juli is ook de Eerste Kamer - met een grote meerderheid - akkoord gegaan met het Verdrag ;;van Lissabon. Daarmee is de Nederlandse ratificatie van dat verdrag een feit. Geen tweede referendum met de kwade kans dat het weer verworpen zou worden (de Ieren zeiden ook al weer 'nee'). Niet weer koren op de molen van de oppositie. We kunnen weer verder in Europa en Europa kan weer verder.