Effectief openbaar bestuur is Chefsache

Het stond er niet direct. Maar wie de recente gezamenlijke notitie van de Raad van State, de Algemene Rekenkamer en de Nationale Ombudsman goed doorlas, las het tussen de regels door. Effectief openbaar bestuur zou je moeten beschouwen als Chefsache. Anders gezegd: zonder een beter functionerend openbaar bestuur, worden de grote vraagstukken van vandaag niet opgelost. Streef naar ‘een realistische overheid’, zo noemen de drie Hoge Colleges van Staat het in hun notitie. Ze formuleren vijf heldere oplossingsrichtingen: toon lange-termijn ambitie, maar schep geen onrealistische verwachtingen; betrek de praktijk vroegtijdig en expliciet bij besluitvorming; veranker het burgerperspectief in wetgeving en beleid; vereenvoudig wet- en regelgeving; werk samen als lerende overheid.1

De timing van de gezamenlijke publieke waarschuwing aan de formerende partijen was veelzeggend. De vice-president van de Raad van State, de president van de Algemene Rekenkamer en de Nationale Ombudsman schoven aan bij de informateur, het tv-programma Buitenhof en hun notitie verscheen in diverse media. Al paste dit optreden in een eerder geformuleerde strategie, het komt niet vaak voor dat deze drie Hoge Colleges van Staat gezamenlijk tijdens de informatieperiode zo krachtig stelling nemen. Hun boodschap was even helder als alarmerend: de kosten van gebroken overheidsbeloften zijn te groot en te ingrijpend om als samenleving te kunnen blijven dragen. Dus voor de goede verstaander was dát de implicatie: een daadkrachtig openbaar bestuur, waarin wordt samengewerkt, geluisterd en iedereen durft te leren van fouten, zou je moeten zien als Chefsache.

En toch…

Het gezamenlijke optreden straalde ook iets van een wanhoopsdaad uit. Er hing een bevreesde zweem van een zwanenzang omheen. Wat er in de notitie van deze ‘Hoge Drie’ staat is namelijk verre van nieuw. Al jaren adviseren deze drie, en met hen vele andere adviesraden, in vergelijkbare richting. Je kon het terugzien in de vele verwijzingen naar andere adviezen en andere adviesraden in hun notitie. De kabinetsreacties op veel van deze adviezen laten zich inmiddels gemakkelijk voorspellen: veel dank voor uw advies, het blijft nog wel wat algemeen en gelukkig doen we al veel. Maar ondertussen verandert er weinig. Niet voor niets wordt in de notitie nadrukkelijk en meermaals gewezen op het belang van tegenspraak en om dit te waarborgen, op de noodzaak van luisteren en samenwerken om die realistische overheid te bereiken. Dat er zo’n ‘advies-bazooka’ nodig is tijdens de informatieperiode om het belang van effectief openbaar bestuur te onderstrepen, dat geeft te denken.

Realiseer een onvermijdelijke hefboom

De ongemakkelijke vraag die zich daardoor opdringt is de volgende: hoe kan het dat de overheid zo slecht is in het opvolgen van deze adviezen die allemaal in een vergelijkbare richting wijzen? Wat zijn de échte barrières? De hamvraag is daarmee niet wát er moet gebeuren, maar hoe dit hardnekkige patroon van een gestolde beleidspraktijk los te wrikken. Niemand heeft de wijsheid alleen in pacht. Maar als we het vraagstuk, en de vele bijbehorende adviezen afpellen, dan lijkt dit de kern: de noodzaak om een onvermijdelijke hefboom te organiseren voor de goede initiatieven die er al zijn. Wat al die vele goede initiatieven namelijk kenmerkt is dat ze gefragmenteerd en kleinschalig zijn en vaak niet voorbij de proeftuin- of de pilot-drempel komen. Want dan wordt het écht serieus, complex en, niet te vergeten, politiek.

Hoe zou zo’n hefboom eruit kunnen zien? Tot slot enkele contouren:

Zet een groep tegendenkers en tegendoeners bij elkaar, onder verantwoordelijkheid van het Ministerie van Algemene Zaken. Zorg ervoor dat deze tegendenkers en tegendoeners geen persoonlijk belang hierbij hebben en zorg voor kennis en ervaring uit alle hoeken van het openbaar bestuur. Geef ze een mandaat, op basis van het komende regeerakkoord, waarmee een brede Kamermeerderheid akkoord is. Een effectief openbaar bestuur is in het belang van de hele samenleving. Formuleer een aantal prioriteiten op basis van de notitie van de ‘Hoge Drie’ en de adviezen waarin daarnaar verwezen wordt. Zorg voor een paar lange-termijn prioriteiten en korte-termijn laaghangend fruit. Laat ruimte binnen de gestelde kaders aan overheidsorganisaties om zelf vorm te geven aan de uitvoering. Combineer dit met een afdwingbaar feedbackmechanisme aan deze groep en de politiek verantwoordelijke(n). Zorg voor regelmatige terugkoppeling aan de Tweede Kamer, zodat de democratische controle gewaarborgd is. Stuur hierbij op ruimte voor verantwoordelijkheid nemen en tolerantie voor foutmarges in plaats van de verantwoordelijken direct af te branden. En ga aan de slag.