Montesquieu Instituut: van wetenschap naar samenleving

Gezocht: Ideologische strijd vóór het Binnenhof

donderdag 6 mei 2021, 13:00, column van Tom van der Meer

In samenwerking met Douwe Roest

Een harde strijd barstte los op het Binnenhof vlak de verkiezingen. Een gebrekkige timing; een paar weken eerder was deze strijd namelijk van harte welkom geweest. In een crisis die nog in volle gang is, werd het woord dualisme door vrijwel de hele Kamer geëchood, waarbij bijna unaniem geroepen wordt om meer tegenmacht in de Nederlandse politiek. Maar de bestuurlijke waarden die de controle op de regering belemmeren, zitten de democratie in meer manieren in de weg. De huidige bestuurscultuur dwingt de middenpartijen, die doorgaans coalities domineren, in een dwangbuis die de wil en mogelijkheid om zich te profileren verlamt. Hierdoor komen en gaan de verkiezingen zonder dat het belangrijkste strijdtoneel van de politiek goed benut wordt. Dit is in het nadeel van de partijen én de kiezer.

De aanhoudende roep een verandering in de bestuurscultuur is zeker niet zonder reden. Toegegeven, de Nederlandse institutionele structuur is nooit een echte scheiding der machten geweest zoals het Amerikaanse stelsel. Maar de Nederlandse politiek hoeft ook niet zo ver de andere kant op te buigen dat regering en coalitiepartijen gaan samenklonteren.

Het probleem ligt grotendeels bij de toenemende bestuurspolitiek in Den Haag gedurende de afgelopen decennia. Zoals gelezen kan worden in elke column en krant sinds ‘verkennersgate’ is er een toenemende vergroeiing van het kabinet en de Kamer, grotendeels als gevolg van te uitgebreide afspraken. Sinds de formatie van 1963 is het min of meer de norm geworden dat er een regeerakkoord gesloten wordt, maar sinds de jaren ‘80 is de trend dat deze in toenemende mate strak wordt dichtgetimmerd. Waar de regeerakkoorden ooit bedoeld werden om het kabinet de wil van een meerderheid van de Kamer te laten uitvoeren, werkt dit nu in de praktijk omgekeerd. De partijtop dwingt fractiediscipline af door gedetailleerde regeerakkoorden op te stellen zodat de coalitie niet breekt. Het product hiervan is een meerderheidscoalitie die de rangen sluit en de oppositie een toekijkersrol toeschuift. Maar niet alleen de oppositie en de controle op de regering hebben hieronder te lijden.

Want de strijd die zo vermeden wordt onder het mom van ‘behoefte aan daadkracht in het landsbestuur’ is juist essentieel voor het functioneren van de democratie. Als gevolg van de dichtgetimmerde regeerakkoorden kunnen de fractieleden van de coalitiepartijen zich moeilijk profileren, door de gebrekkige ruimte die ze gegund wordt. Partijen die eensgezind achter het regeringsbeleid gaan staan, hebben moeite zich te onderscheiden, waardoor de ideeënstrijd binnen de politiek verloedert. Maar het is juist deze ideologische strijd waar het in de democratie veelal om gaat. Vaak wordt er geklaagd over de volatiliteit van de kiezer, die zijn loyaliteit verloren heeft, de politiek niet vertrouwt en gedesinteresseerd is. Maar de afbreuk van de massapartijen en de versplintering van het politieke landschap zijn in grote mate het gevolg van een kiezer die daadwerkelijk is gaan kiezen. Hoe meer de verschillen tussen politieke partijen in het midden vervagen, hoe sterker de behoefte aan onderscheidende alternatieven. En als die alternatieven niet in het midden worden aangeboden, vinden kiezers die wel aan de flanken.

Het feit dat de grote partijen vervolgens hun kiezers verliezen is deels hun eigen schuld, en kenmerkend voor het gebrek aan inhoudelijk geprofileerde strijd. Bij de afgelopen verkiezingen deed Rutte er alles aan om de andere partijen dood te knuffelen (tegen Wilders in het slotdebat: “uw analyses zijn niet eens zo verkeerd”). Daarnaast was de hele VVD-campagne gericht op leiderschap, op zichzelf een inhoudsloos thema. Andere partijen lukte het niet om de campagne te doen ontbranden. Het was weliswaar een inhoudelijke verkiezingscampagne, maar grote, omvattende tegenstellingen kwamen toch weinig aan bod. Een campagne die gedomineerd werd door het thema leiderschap, ontnam lucht aan de middenpartijen en dreef kiezers die op zoek zijn naar een inhoudelijk alternatief juist naar nieuwe partijen.

Op eenzelfde manier schaadt de huidige bestuurscultuur de mogelijkheid van de partijen om zich te profileren. Verandering is daarom niet alleen maar van nut voor het versterken van de controle op de regering, maar ook voor partijen om zich te kunnen laten zien en de kiezer te vertegenwoordigen. Partijen moeten elkaar niet met fluwelen handschoenen behandelen, maar zich juist afzetten tegen elkaar. Er is een inhoudelijke waardenstrijd nodig in Nederland, een strijd over vergezichten.

Voorstellen gedaan door de staatscommissie-Remkes zoals de invoering van een referendum of het versterken van parlementaire commissies zijn legitieme opties om de Nederlandse democratie uit dit dal te trekken. Ze zouden ook kunnen dienen als hefboom om een gezondere politieke cultuur te ondersteunen. Maar om de veranderde moderne democratie te laten functioneren moeten politieke partijen de politieke moed vertonen om een nieuw hoofdstuk te openen. Dat betekent dat er minder fixatie moet zijn op meerderheidscoalities en alomvattende regeerakkoorden die inhoudelijke discussie en weerstand op voorhand uitsluit. Partijen horen de verbindende factor te zijn tussen democratie en bestuur, maar om beide functies te hebben is een politiek nodig die een verhaal gaat vertellen, waardenstrijd voert en kiezers laat kiezen, anders zijn verkiezingen niet nodig.


Tom van der Meer is hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Amsterdam. Ook is hij codirecteur van het Nationaal Kiezersonderzoek en oprichter van politicologenblog Stuk Rood Vlees.

Douwe Roest is als stagair-redacteur verbonden aan het Montesquieu Instituut.