@Grok, is dit waar?

Iedereen die regelmatig meeleest op het nieuws- en discussieplatform X, het voormalige Twitter, ziet deze kreet vaak langskomen in politieke en maatschappelijke discussies.

Het geeft een onmiddellijke factcheck, die door de gebruiker geregeld ingezet wordt om het debat in zijn of haar voordeel te beslechten. Want als Grok aan jouw kant staat, is het einde discussie. Het is een fascinerend schouwspel, een AI-model dat als scheidsrechter functioneert in een sterk gepolariseerd politiek debat.

Technologische revolutie in Den Haag?

Je kunt je afvragen of parlementaire debatten in Den Haag hiervan wellicht ook zouden opknappen. Het is natuurlijk van oudsher de taak van de volksvertegenwoordiging om de regering te controleren en om de woorden van bewindspersonen te factchecken tijdens debatten. De laatste jaren gaat dat moeizaam: bewindspersonen hebben vaak net niet de goede cijfers paraat, beloven er later per brief op terug te komen, of in het slechtste geval hebben ze helemaal geen herinnering aan eerdere toezeggingen. De kiezers zien intussen lijdzaam toe dat hun volksvertegenwoordiging gereduceerd wordt tot tandeloze tijger. Zo beschouwd kan de Haagse werkelijkheid wel een snufje technologische revolutie gebruiken. Het zou wat zijn: zodra een bewindspersoon tijdens het debat de juiste cijfers of feiten niet paraat heeft, schorst de voorzitter kort zodat de griffier even ChatGPT, Grok, Claude of Gemini kan raadplegen en kan het debat daarna op inhoud door. Politiek is topsport; horen daar dan geen VAR-momentjes bij, zoals bij het voetbal al jaren gebruikelijk is?

Factchecken van politieke uitspraken wordt al langer gedaan, vooral tijdens verkiezingscampagnes. Kranten ontleden verkiezingsprogramma’s en actualiteitenprogramma’s zagen politici door over hun verkiezingsbeloftes. De Nederlandse kiezer blijkt zelf ook massaal aan waarheidsvinding te doen: uit recent onderzoek van het Centrum voor Digitale Inclusie van de Universiteit Twente blijkt dat 65 procent van de Nederlanders al (regelmatig) gebruik maakt van generatieve AI-modellen zoals chatbots. Van hen geeft 41 procent aan dat ze hierdoor bepaalde regels en wetten beter begrijpen en een kwart van de gebruikers kan beter een mening vormen over complexe thema’s en maatschappelijke problemen. Ook gebruiken ze het om meer te weten te komen over politici of politieke partijen. AI-modellen worden dus best vaak ingezet als politiek adviseur of zelfs als stemwijzer. Dat laatste signaleren ook onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam: zij schatten dat zo’n 1,8 miljoen Nederlanders AI hebben ingezet bij het bepalen van hun stemkeuze in de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen in oktober 2025.

AI als informatiebron

Het is geen groot raadsel waarom AI zo populair is bij kiezers. Het dagelijkse leven is voor de meeste mensen al druk genoeg; tijd en aandacht zijn schaars. Wie heeft er nog tijd om verkiezingsprogramma’s van 120 pagina’s door te worstelen? Wie neemt nog de moeite om ellenlange Kamerdebatten te volgen of heeft nog zin om actualiteitenprogramma’s te kijken ’s avonds laat?

Zet daartegenover het gemak waarmee je informatie verzamelt via AI: even je smartphone uit je zak halen of je laptop openklappen, een vraag intoetsen of inspreken en je krijgt vrijwel meteen vriendelijk en zelfverzekerd antwoord. Het is snel, gemakkelijk en dichtbij. Bovendien: we leven in een tijd waarin het wantrouwen tegen de gevestigde orde groot is. Slechts de helft van de bevolking heeft nog vertrouwen in traditionele nieuwsbronnen. In de zoektocht naar onpartijdige of neutrale informatie zullen veel mensen uitkomen bij AI.

Volgens de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) is dit een zorgelijke ontwikkeling. Die vergeleek populaire AI-modellen met traditionele stemhulpen (zoals StemWijzer en KiesKompas) en ontdekte dat stemadvies door AI-chatbots een sterk vertekend en gepolariseerd beeld van het politieke landschap toont. In de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen in oktober 2025 testte de AP vier chatbots en concludeerde dat de adviezen “onbetrouwbaar en duidelijk gekleurd” waren. In meer dan 56 procent van de gevallen (bij één chatbot zelfs meer dan 80 procent) kwam de PVV of GroenLinks-PvdA bovenaan, ongeacht de antwoorden van de gebruiker. Rond de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2026 testte de AP vijf chatbots (ChatGPT, Claude, Gemini, Grok en Mistral) en bleek dat lokale partijen vrijwel volledig buiten de boot vielen. In minder dan één procent van de stemadviezen waarin een chatbot een eerste keuze gaf, was dit een lokale partij – terwijl lokale partijen bij de vorige verkiezingen ruim dertig procent van de stemmen haalden. 

AI als middel tegen onvrede?

Het leunen van burgers op AI-modellen gaat verder dan alleen verkiezingscampagnes. De AI Vertrouwensmonitor 2025 van KPMG laat zien dat 86 procent van de AI-gebruikers het inmiddels ook zeer regelmatig inzet voor privédoeleinden. De conclusie is dat de burger AI massaal heeft omarmd. Een mogelijke oorzaak hiervoor is te vinden in de groeiende kloof tussen burger en politiek, de politieke vervreemding onder de Nederlandse bevolking die het Sociaal Cultureel Planbureau meermaals constateerde. In het meest recente rapport De stemming geeft slechts 34 procent van de Nederlanders de Haagse politiek een voldoende.

Dit sluit aan bij eerdere metingen: in 2024 vond 57 procent dat de politiek onvoldoende opkomt voor mensen zoals zij, terwijl in 2025 ruim zes op de tien respondenten aangaf dat de landelijke politiek onvoldoende luistert naar burgers. Deze bevindingen wijzen op een structureel gebrek aan politieke representatie en een aanhoudende kloof tussen burger en politiek. Met dit in het achterhoofd krijgt de massale omarming van AI door de Nederlandse burger een diepere boodschap: de afgehaakte burger neemt het heft in eigen hand. De burger zorgt met AI op zak voor haar informatievoorziening, vormt met behulp van AI haar mening en zal uiteindelijk, gewapend met AI, electoraal in verzet kunnen komen tegen een bestuur waardoor zij zich niet meer vertegenwoordigd voelt en tegen een volksvertegenwoordiging waarin zij zich niet meer herkent.

Actief burgerschap

Hoewel AI-modellen nog weinig kaas gegeten hebben van de Nederlandse politiek, is dat slechts een kwestie van tijd. De ontwikkeling gaat razendsnel; modellen worden slimmer, sneller en accurater en zijn voor de meeste mensen makkelijk toegankelijk. AI is het ultieme democratiseringsinstrument dat een enorme impuls geeft aan de emancipatie van de kiezer, die zich niet meer afhankelijk voelt van traditionele nieuwsmedia. Een ontwikkeling die elke ware democraat zou moeten toejuichen. Misschien is dat juist de beweging die een representatieve democratie nodig heeft: niet minder debat, maar beter geïnformeerd debat. Niet per se minder wantrouwen, maar beter onderbouwd wantrouwen. Een democratie met burgers die, gewapend met nieuwe middelen, hun rol actiever invullen.

Voor politici en beleidsmakers betekent dat een nieuwe realiteit, waarin verschuilen achter beleidstaal of leunen op het korte geheugen van kiezers een stuk moeilijker wordt. De lat zal hoger moeten. Eerlijker, duidelijker en transparanter bestuur; met minder zal de kiezer vanaf nu geen genoegen meer hoeven te nemen. Vraag maar aan @Grok.

Danai van Weerdenburg, voormalig lid van de Eerste en Tweede Kamer, was betrokken bij de oprichting van de Tweede Kamercommissie voor Digitale Zaken.