N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.

Wordt Canada het eerste ‘geassocieerd lid’ van de Europese Unie?

, column van Thomas Verellen

Op 16 september 2026 hield Commissievoorzitter Ursula von der Leyen haar jaarlijkse State of the Union-toespraak in het Europees Parlement. De Canadese eerste minister Mark Carney was aanwezig. Het was de eerste keer dat een staats- of regeringsleider van een niet-EU lidstaat de speech bijwoonde. De speech heeft veel reacties uitgelokt, niet omwille van het beleidsprogramma dat Von der Leyen uiteenzette, maar wel omwille van de uitnodiging die zij tot de Canadese premier richtte. “Beste Mark,” zei ze, “ik zei dat we onze partnerschappen dringend moeten heruitvinden. Dus ik wil graag met jou samenwerken om de deur te openen voor Canada om het eerste geassocieerde lid van de EU te worden.”1)

Na de speech gonsde het van geruchten in de wandelgangen van Straatsburg en Brussel. De uitnodiging kwam dan ook onverwacht. In een eerdere versie van de speech was er van de uitnodiging geen sprake. Politico, een nieuwsorganisatie, schreef dat de lidstaten niet waren geraadpleegd geweest.2) Ook aan de Canadese kant kwam de uitnodiging als een verrassing. Mark Carney heeft de woorden “associate membership” niet in de mond genomen. In zijn speech in het Straatsburgse halfrond de dag na de interventie van Commissievoorzitter Von der Leyen sprak hij over een “alliantie voor de toekomst” die hij met de EU wil uitbouwen.3) Jonathan Wilkinson, Canada’s EU-ambassadeur, stond de pers kort na de State of the Union-toespraak te woord. Hij benadrukte dat men niet al te veel in de woordkeuze van de Commissievoorzitter moest lezen. Wat telt zijn de concrete resultaten. Pas als die geboekt zijn is het tijd om het kind een naam te geven, aldus Wilkinson. 4)

Concrete resultaten zitten er wellicht snel aan te komen. Op 29 en 30 oktober 2026 vindt in Montréal de jaarlijkse EU-Canadatop plaats. Het is de ambitie van de Canadese regering om op die top verdere afspraken bekend te maken. De aanpak die men volgt is sectoraal. Canada neemt vandaag al aan enkele EU-programma’s deel, met name het Security Action for Europe (SAFE)-programma en Horizon. SAFE is een EU-financieel instrument dat tot €150 miljard aan langlopende leningen verstrekt om lidstaten te helpen bij het financieren van dringende, gezamenlijke defensieaankopen. Horizon is het belangrijkste financieringsprogramma voor onderzoek en innovatie van de Europese Unie. Canada wordt in beide programma’s als volwaardig lid behandeld, en deelt dan ook in de kosten van beide programma’s.

Vandaag ligt de vraag voor of Canada en de Europese Unie ook op andere terreinen intensiever kunnen samenwerken. In zijn speech voor het Europees Parlement gaf de Canadese premier concrete hints over de domeinen waarin hij beide partijen graag nauwer ziet optrekken. Zo pleitte hij onder meer voor naadloze, digitale handel in niet-agrarische goederen en diensten, de toetreding van Canada tot het Erasmus+-programma voor onderwijs, jeugd en sport, én Canadese deelname aan de volgende generatie van het Horizon-onderzoeks- en innovatieprogramma, voortbouwend op de gedeeltelijke toegang tot het huidige programma, dat na 2027 afloopt. Daarnaast wees hij op de kansen van samenwerking op het gebied van datacentra, breedbandverbindingen en AI-veiligheidsprotocollen, evenals het verkennen van een geïntegreerde markt voor financiële diensten. 5)

Soevereiniteit als rode lijn

Tegelijkertijd geven Canadese politici, waaronder de EU-ambassadeur, ook aan dat de samenwerking met de EU bepaalde rode lijnen niet mag overschrijden. Canada ziet haar soevereiniteit bedreigd door een imperialistische Amerikaanse president, die Canada steevast omschrijft als de “51ste staat” van de VS.6) President Trump wil middels extreme handelstarieven de economische ruggengraat van Canada breken. Het is deze dreiging, die in Canada als existentieel wordt ervaren,7) die de Canadese regering ertoe aanzet andere bondgenoten te zoeken. Canada wil zo haar positie ten opzichte van de Amerikaanse hegemon versterken.8) Vanuit die optiek komt het niet als een verrassing dat de Canadese regering in geen geval soevereiniteit wil opgeven of “poolen” om zo grotere toegang tot de interne markt van de EU te verkrijgen. In dezelfde zin wil Canada niet rechtstreeks aan het EU-budget bijdragen.9)

Door de bescherming van de Canadese soevereiniteit als rode lijn naar voren te schuiven, geeft de Canadese regering meteen te kennen dat zij geen brood ziet in regelingen zoals die bestaan voor Europese landen die geen lid zijn van de EU, zoals Noorwegen, IJsland of Zwitserland. Noorwegen en IJsland maken deel uit van de Europese Economische Ruimte (EER). Zij hebben zich ertoe verbonden EU-wetgeving automatisch over te nemen in ruil voor deelname aan de interne markt. Beide landen dragen ook aanzienlijk bij tot het EU-budget. Zwitserland maakt geen deel uit van de EER, maar heeft zich middels een pakket aan bilaterale akkoorden tot een gelijkaardige “dynamische alignering” met EU-regels verbonden. Ook Zwitserland betaalt aanzienlijke sommen in ruil voor markttoegang.

Een ander model dat soms genoemd wordt is Oekraïne. Oekraïne en de EU hebben een associatieakkoord met elkaar gesloten. Oekraïne verbindt er zich in dat akkoord toe om de rechtspraak van het Hof van Justitie van de EU inzake de uitlegging van EU-recht te respecteren. Ook dit lijkt een brug te ver voor Canada, dat het erkennen van de rechtsmacht van het Luxemburgse Hof ook als een beperking op haar soevereiniteit zou kunnen ervaren.

Tegelijkertijd mag niet vergeten worden dat de relaties tussen de EU en Canada niet op een leeg blad worden geschreven. Beide partijen hebben een handelsakkoord met elkaar gesloten (CETA). Dat akkoord heeft overlegstructuren opgericht. Binnen die structuren kunnen Canada en de EU verder onderhandelen over sectorale akkoorden om op die manier de “concrete resultaten” te boeken waar de Canadese EU-ambassadeur naar verwees. Binnen het CETA-kader hebben Canada en de EU bijvoorbeeld niet lang geleden een akkoord bereikt over de wederzijdse erkenning van architectendiploma’s.10)

Concrete resultaten

Het is niet nodig om een nieuwe categorie van EU-lidmaatschap te bedenken om tot de samenwerking te komen waar Canada naar streeft – de voornoemde ‘alliantie van de toekomst’. Canada’s deelname in SAFE en Horizon kan als model dienen voor samenwerking in andere sectoren: een EU-verordening die er van meet af aan in voorziet dat derde landen – zoals Canada – kunnen deelnemen, gekoppeld aan programmaspecifieke akkoorden tussen beide partijen waarin de modaliteiten van de Canadese deelname worden uitgewerkt.

Dergelijke akkoorden kunnen langs EU-zijde relatief eenvoudig worden bereikt. Verschillende EU-wetten voorzien reeds in de mogelijkheid om derde landen zoals Canada uit te nodigen om deel te nemen. Een goed voorbeeld is de Europese Critical Raw Materials Act (CRMA). Deze verordening laat de Commissie toe om met Canada afspraken te maken over Europese financiering van mijnbouwprojecten in Canada.

Een gelekte ontwerpversie van de conclusies die de EU en Canada op de aanstaande top zullen aannemen, somt een lange lijst van Europese programma’s en projecten op waarin Canada op die manier een rol kan spelen, waaronder Horizon Europe voor onderzoek en innovatie, het Galileo-satellietnavigatieprogramma, het EU Civil Protection Mechanism voor rampenbestrijding, het gezondheidsinitiatief Be Ready, alsook nauwere samenwerking met Europol en Frontex. 11)

Over welke projecten en programma’s de EU en Canada een akkoord vinden, valt af te wachten. Wat duidelijk is, is dat een versterking van de alliantie tussen Europa en Canada niet via complexe procedures dient te verlopen. Een nieuw handelsakkoord dat door alle EU-lidstaten geratificeerd dient te worden, is op de korte termijn niet nodig. Een wijziging van de Europese verdragen om Canada een rol toe te kennen in de Europese besluitvorming is, gezien ook het verlangen van het land om haar soevereiniteit te beschermen, a fortiori niet aan de orde. Volwaardig lidmaatschap is tot slot helemaal niet in het verschiet. Canada mag dan misschien in de woorden van de Canadese premier “het meest Europese niet-Europese land” zijn,12) dat maakt het nog geen “Europese staat” in de zin van de EU-verdragen. 13)

Het Canada-model

Hoe de ‘alliantie voor de toekomst’ tussen Canada en de EU precies genoemd zal worden, doet er misschien niet toe. Daar ligt het belang van de gesprekken ook niet. Los van het label zal de uitkomst van deze onderhandelingen duidelijk maken hoe dicht een derde land dat aan zijn soevereiniteit vasthoudt zich tegen de Europese Unie kan aanschurken, en precies hoever de Europese Commissie – en, belangrijker nog: de lidstaten – willen gaan in het betrekken van een derde land in bestaande Europese programma’s en projecten. 

Hoever de EU kan gaan met Canada zal zo misschien verworden tot een model dat ook in de relaties met andere landen van het rek kan worden gehaald. Parlementsvoorzitter Roberta Metsola liet zich al ontvallen dat de samenwerking met Canada als model zou kunnen dienen voor de betrekkingen met Australië en Nieuw-Zeeland. 14)

En zo doet er zich hier misschien evenwel iets hoogst interessant voor: in wat de Italiaans-Zwitserse auteur Giuliano Da Empoli omschrijft als het “uur van de wolven”,15) vervelt de EU misschien tot hub voor gelijkgestemde Europese en niet-Europese landen om nauwer samen te werken in een breed gamma aan beleidsdomeinen, gaande van defensie over handel tot onderzoek en ontwikkeling. Een alliantie van middenmachten – het Westen minus de VS – werkt zo aan nieuwe multilaterale structuren, precies zoals Mark Carney het zich voorstelt.16) Zoals hij zich in de marge van een Europese top in Yerevan eerder dit jaar liet ontvallen: "Het is mijn sterke persoonlijke overtuiging, dat de internationale orde zal … worden herbouwd vanuit Europa.” 17)

  1. Ursula von der Leyen, ‘2026 State of the Union Address by the President’ (16 September 2026) <https://ec.europa.eu/detail/en/SPEECH_26_1868> accessed 12 October 2026.
  2. ‘EU Blindsided by von Der Leyen’s Canada “Associate Member” Pitch - POLITICO Pro’ <https://pro.politico.eu/news/224523> accessed 12 October 2026.
  3. Philippe Jacqué and Sophie Fay, ‘Canadian PM Carney sets out vision for alliance with EU’ Le Monde (17 September 2026) <https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/09/17/canadian-pm-carney-sets-out-vision-for-alliance-with-eu_6757638_4.html> accessed 12 October 2026.
  4. Canada’s Ambassador-Designate to the EU Jonathan Wilkinson Speaks With Reporters (2026) <https://www.cpac.ca/headline-politics/episode/canadas-ambassador-designate-to-the-eu-jonathan-wilkinson-speaks-with-reporters?id=cbf26172-5a7d-4033-80a4-fbaf20666e40> accessed 12 October 2026.
  5. ‘Prime Minister Carney Delivers an Address to the European Parliament | Prime Minister of Canada’ (17 September 2026) <https://www.pm.gc.ca/en/news/speeches/2026/09/17/prime-minister-carney-delivers-address-european-parliament> accessed 12 October 2026.
  6. Matina Stevis-Gridneff, ‘How Trump’s “51st State” Canada Talk Came to Be Seen as Deadly Serious’ The New York Times (7 March 2025) <https://www.nytimes.com/2025/03/07/world/canada/trump-trudeau-canada-51st-state.html> accessed 12 October 2026.
  7. ibid.
  8. Zie in die zin ook de speech van Mark Carney op het World Economic Forum, waar hij stelde: “Hegemons cannot continually monetize their relationships. Allies will diversify to hedge against uncertainty.” Zie ‘Davos 2026: Special Address by Mark Carney, PM of Canada’ (World Economic Forum, 20 January 2026) <https://www.weforum.org/stories/forum-institutional/davos-2026-special-address-by-mark-carney-prime-minister-of-canada/> accessed 12 October 2026.
  9. Benjamin Lopez Steven, ‘Canada Won’t Pay Directly into EU Budget under Carney’s Plan: Ambassador-Designate’ CBC News (19 September 2026) <https://www.cbc.ca/news/politics/canada-eu-carney-jonathan-wilkinson-donald-trump-alliance-9.7349618> accessed 8 October 2026.
  10. Besluit Nr. 1.2024 van het gemengd comité van 10 oktober 2024 tot vaststelling van een overeenkomst inzake de wederzijdse erkenning van de beroepskwalificaties van architecten [2024/2873], Pb. L 2024/2873, 14.11.2024.
  11. ‘EU and Canada to Announce Sweeping New Partnership Pact - POLITICO Pro’ <https://pro.politico.eu/news/225337> accessed 12 October 2026.
  12. Leyland Cecco and Jennifer Rankin, ‘Carney Says Canada Will Pursue “Unique Security and Economic Alliance” with EU amid US Trade Spat’ The Guardian (15 September 2026) <https://www.theguardian.com/world/2026/sep/15/canada-eu-economic-alliance> accessed 12 October 2026.
  13. Thomas Verellen, ‘Why Canada Cannot Join the EU’ (ECSCA-C Blog, 26 March 2025) <https://www.ecsa-c.ca/post/why-canada-cannot-join-the-eu>.
  14. Vincenzo Genovese and Maria Tadeo, ‘Metsola: Australia, New Zealand Could Be next EU “Associated Members”’ euronews (17 September 2026) <https://www.euronews.com/2026/09/17/australia-and-new-zealand-could-follow-canada-into-associated-eu-membership-metsola-tells-> accessed 12 October 2026.
  15. Giuliano Da Empoli, Het Uur van de Wolven (Hans van Riemsdijk tr, Uitgeverij Atlas Contact 2025).
  16. Zie in die zin ook de visie uiteengezet door de Finse president in Alexander Stubb, The Triangle of Power: Rebalancing the New World Order (Columbia Global Reports 2026). Mark Carney verwees naar Stubb in zijn Davos-speech, vermeld in noot 7.
  17. Patrick Wintour, ‘Europe Will Not Submit to an “Insular and Brutal World”, Says Carney’ The Guardian (4 May 2026) <https://www.theguardian.com/world/2026/may/04/europe-can-rebuild-rules-based-international-order-says-mark-carney> accessed 12 October 2026.