Geschokt Europa zoekt strategie na breuk met Amerika

De Europese leiders zien de Verenigde Staten nog altijd als een bondgenoot. Dit zelfs na het historisch ongekende dreigement van president Donald Trump om Groenland - onderdeel van EU-land Denemarken - in te lijven, desnoods met geweld. Dat is de boodschap van de extra Europese Raad van 22 januari in Brussel.

"We zijn van mening dat relaties tussen partners en bondgenoten op een hartelijke en respectvolle manier moeten worden onderhouden", concludeerde de voorzitter van de Europese Raad, António Costa, na afloop van de top. "Vooruitkijkend blijven we bereid op een constructieve manier samen te werken met de Verenigde Staten aan zaken die ons beide aangaan. Daaronder het scheppen van de voorwaarden voor een rechtvaardige en duurzame vrede in Oekraïne."

“Zolang Europa het onderling maar eens is, zich duidelijk laat horen en dus voor zich op durft te komen, staan we sterk” zei de door de VS over Groenland bedreigde Deense premier Mette Frederiksen. “Wij hebben het leiderschap van de Verenigde Staten altijd gezien als iets totaal natuurlijks. Maar het is voor iedereen belangrijk het verschil voor ogen te houden tussen dominantie en leiderschap”, waarschuwde de Poolse leider Donald Tusk.

“Europa is niet van plan de goede relatie gedurende tachtig jaar met de Verenigde Staten wegens een meningsverschil op te geven”, voegde Kaja Kallas, de EU-buitenland-chef toe. “Maar dan moeten partners wel hartelijk en respectvol met elkaar omgaan”, besloot Raadsvoorzitter Costa.

De spoedzitting van de Europese Raad moest aanvankelijk de paniek bezweren over de genoemde Amerikaanse plannen. “Mits wij maar snel en samen reageren heeft dat effect”, wist de Franse president Emmanuel Macron. En inderdaad. De leiders vonden een vergelijkbaar antwoord op Trumps aankondiging van extra importheffingen. Die hingen in de lucht nadat enkele landen, waaronder Nederland, een handjevol militairen naar bedreigd Groenland hadden gestuurd.

Daags voor de top werd vanuit het Wereld Economisch Forum in het Zwitserse Davos bekend dat Trump dan toch afziet van zijn heffingen en tegelijk van zijn plan om Groenland in te nemen. Voor minister-president Dick Schoof was daarmee “de angel eruit, wij staan achter Denemarken”. Hij denkt overigens dat voor een akkoord over de toekomst van Groenland “nog veel werk” te doen is. Verder merkte Schoof op “dat de houding van Amerika tegenover Europa al jaren aan het veranderen is, zodat Europa veel meer voor zichzelf moet gaan zorgen”.

Minister-president Dick Schoof in Brussel in gesprek met de media. Foto Council EU.

Tegelijk was dit alles voor de Europese leiders geen reden om na het gebeuren in Davos thuis te blijven. De zorgen over de verhouding met NAVO-bondgenoot Amerika zijn na de Europese top dan ook zeker niet verdwenen. “Een nieuw conflict met de EU-kritische en onvoorspelbare Trump kan iedere dag losbreken”, zo hoor je in Brussel.

Trump stak daags voor de top in Davos nog een bittere speech af over zijn Europese NAVO-bondgenoten. Hij publiceerde tegelijk een gefalsificeerde foto van de zichtbaar geschokte Europese leiders in zijn kantoor bijeenzittend met aan de muur een landkaart waarop Groenland, Canada en Venezuela al Amerikaans zijn ingekleurd. Wie verzint zoiets?

“Er is een keuze tussen een ‘gelukkige vazal’ zijn, of je zelfrespect verliezen en een ‘ellendige slaaf’ worden. Als we nu terugwijken, verliezen we onze waardigheid, wat het kostbaarste bezit is in een democratie”, was de passende reactie van de Belgische eerste minister Bart De Wever in Davos.

Na een gesprek in Davos met ‘Trumpfluisteraar’ NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte, had de president een spectaculaire bocht gemaakt. Dreigde hij eerst met genoemde nieuwe handelstarieven, nu trok hij die plannen weer in. De duidelijke afwijzing van het Amerikaanse optreden door vooral de leiders van de drie grote EU-landen (Duitsland, Frankrijk en Italië) heeft Trump tot twijfelen gebracht. De EU zou vanaf 7 februari met een al in detail uitgewerkte ‘tariefbazooka’, strafheffingen van 93 miljard, de VS van repliek dienen. Kritiek op zijn vechtlustig optreden uit de eigen Republikeinse achterban zou eveneens een rol hebben gespeeld. De negatieve reactie van de financiële beurzen en van de Amerikaanse publieke opinie tellen bovendien voor iemand als de impulsieve Donald Trump.

Mette Frederiksen, de Deense minister-president, en Mark Rutte als NAVO-topman, twee hoofdrolspelers op het geopolitieke politieke toneel van de afgelopen week. Foto NATO.

Het belangrijkste resultaat van de top? Dat het Europa is gelukt een pijnlijke botsing met Amerika te pareren. De vraag is wel: hoe nu verder? Dan geldt als toekomstbeeld te gaan streven naar strategische onafhankelijkheid, naast het uitbouwen van de Europese interne markt. Zoiets is al in 2018 - maar toen tevergeefs - geschetst door president Macron.

“Strategische autonomie is het vermogen van een land of de Europese Unie om zelfstandig beslissingen te nemen en te handelen op kritieke gebieden – zoals defensie, technologie en grondstoffen – zonder ongewenste afhankelijkheid van derden”, zegt AI. Het gaat om het vergroten van de eigen weerbaarheid, de veiligheid en de economische soevereiniteit in een geopolitiek toenemend onzekere wereld.

Dat Europa voorlopig op dit politiek gevoelige terrein geen uitgewerkte strategie heeft blijkt uit de reactie van de Duitse bondskanselier Friedrich Merz. Gaat het om de grote projecten dan draait Europa bij voorkeur om de Frans-Duitse motor. Die sputtert vandaag. In plaats van die met zijn nabuur Macron te starten, sloot Merz daags na de top in Rome liever een deal met de Italiaanse minister-president Georgia Meloni.

Het nieuwe Duits-Italiaanse koppel heeft als hoogste prioriteit het verbeteren van de concurrentiekracht van de bedrijven. De twee leiders tekenden een akkoord van samenwerking op het gebied van defensie, technologie, economie en cultuur. Meloni, die sympathiek staat tegenover Trump, heeft volgens Politico de andere EU-leiders in Brussel gewaarschuwd dat de EU bij een conflict met de VS de grote verliezer zal zijn.

Dat al enige jaren tevergeefs wordt gezocht naar Europese strategische autonomie leert de brief van het kabinet aan de Tweede Kamer van 8 november 2022, ruim drie jaar geleden. “Het openlijke conflict om economische en technologische dominantie tussen China en de Verenigde Staten en de Russische agressie in Oekraïne, illustreren de veranderende internationale context. Ook zien we dat landen in toenemende mate bereid zijn om economische invloed in te zetten als geopolitiek wapen. Deze ontwikkelingen hebben grote gevolgen voor de weerbaarheid van de EU. De Russische invasie in Oekraïne onderstreept daarnaast de noodzaak voor een groter militair handelingsvermogen voor Europa”.

Op 12 februari keren de leiders terug naar een kasteeltje in Belgisch Limburg voor een discussie over hun strategie. Die locatie is veelzeggend: buiten Brussel vergaderen betekent volgens de spelregels dat het slechts om brainstormen gaat. Er liggen al twee jaar gedetailleerde rapporten (van de Italianen Draghi en Letta) over de weg naar strategische autonomie. Daarover gaan de leiders dan weer eens palaveren. Waar blijft hun aanpak? Wanneer komt de EU in beweging? “Strategische autonomie realiseren kost namelijk jaren, wellicht decennia” waarschuwt Charlemagne in The Economist van 24 januari.

Tegelijk is Brussel volop bezig diverse projecten te lanceren. Vooral om onafhankelijker worden van de Amerikanen. Zoals de voor 2030 beoogde Defensie Unie waarbij we via forse investeringen een eigen wapenindustrie creëren. Of de beoogde Kapitaalmarkt Unie, waardoor onze pensioenpremies niet langer in de VS worden belegd, maar bijvoorbeeld in onze infrastructuur of defensie. Verder nieuwe handelsakkoorden waardoor we ook minder van Amerika afhangen. Zie Mercosur, het zojuist gesloten megagrote vrijhandelsakkoord met de opkomende grootmachten Brazilië en Argentinië, plus Paraguay en Uruguay. Of eerstdaags de vergelijkbare vrijhandelszone met India. Dan wel de banden aanhalen met wel betrouwbare bondgenoten, zoals Japan en Australië

De politiek spectaculair verlopen tweede helft van januari leert dat de Europese Unie sterker staat dan vaak gedacht. Door als EU de hakken in het zand te zetten, met vergelding te dreigen en tegelijk hem via Rutte te paaien, ging de autocratische Amerikaanse president om.

Nu afwachten of het beloofde beraad met de VS over het lot van Groenland werkelijk slaagt. Dan wel Trumps militairen daar toch zullen landen. Waarna het NAVO-bondgenootschap uiteenvalt.

Durven de Verenigde Staten zo’n Europees trauma aan? Is zoiets in hun belang? Kan Europa, met een oorlog met Rusland aan de gang, zich dan desnoods maar loskoppelen van Amerika? “Wat mij betreft kunnen we nooit zonder de VS”, zegt Rutte in een interview met het FD van 26 januari. De komende twintig jaar blijft dat volgens hem nog wel zo.

Dr. Jan Werts is journalist en publicist en promoveerde in 1991 op een dissertatie over de Europese Raad. Hij is voor het Montesquieu Instituut de vaste correspondent in Brussel.