Uiterst rechtse AfD zet Duitse politiek in Superwahljahr onder druk

Duitsland heeft een Superwahljahr: de inwoners van maar liefst vijf deelstaten gaan naar de stembus. De verkiezingen hebben ook invloed op de landelijke politiek. Vooral de groei van de uiterst rechtse AfD (Alternative für Deutschland) baart de Duitse politiek zorgen. In twee Oost-Duitse deelstaten lijkt de partij veruit de grootste te worden. Dan wordt het voor de andere partijen moeilijk aan de Brandmauer, hun cordon sanitaire, vast te houden.   

In Baden-Württemberg juichten de Groenen begin maart omdat ze de grootste partij waren gebleven in de Zuid-Duitse deelstaat. In Rijnland-Palts vierde de CDU (Christlich Demokratische Union Deutschlands) twee weken later haar overwinning in dit SPD(Sozialdemokratische Partei Deutschlands)-bastion. In beide deelstaten kregen de sociaaldemocraten harde klappen, wat ook gevolgen kan hebben voor de regeringscoalitie in Berlijn: kanselier Friedrich Merz (CDU) krijgt nu te maken met een SPD die zich nog scherper zal willen profileren, waardoor het moeilijker wordt de door hem zo gewenste hervormingen door te voeren.

Minstens zoveel aandacht ging uit naar de winst van de AfD: in beide West-Duitse deelstaten wist ze de uitslag van de verkiezingen in 2021 te verdubbelen. In Baden-Württemberg haalde ze 18,8 procent, in Rijnland-Palts 19,5 procent, in beide deelstaten is ze de derde partij in het parlement.

Net als eerder in Beieren en Hessen blijkt ook in Baden-Württemberg en Rijnland-Palts dat kiezers al lang niet meer alleen uit protest op de AfD stemmen. Velen doen dat uit overtuiging: ze willen een strenger asiel- en criminaliteitsbeleid en zijn ervan overtuigd dat de AfD daarvoor kan zorgen. De meeste AfD-kiezers stemden eerder niet, maar de partij wist ook veel kiezers weg te halen bij de CDU en in Rijnland-Palts kozen opvallend veel SPD’ers voor de AfD.

Met groeiende zorgen kijkt de Duitse politiek naar de deelstaatverkiezingen die in september plaatsvinden in Saksen-Anhalt, Mecklenburg-Voorpommeren en Berlijn. In de Duitse hoofdstad, tevens een deelstaat, staat de AfD in de peilingen op 16-17 procent. Maar in die eerste twee Bundesländer gaat ze met respectievelijk 38 en 34 procent aan kop en laat ze de andere partijen ver achter zich. Dat maakt daar de vorming van een meerderheidsregering zonder AfD heel lastig.

In Duitsland hebben alle partijen afgesproken niet met de AfD samen te werken. Deze zogenoemde Brandmauer, het cordon sanitaire, wordt in Oost-Duitsland echter steeds moeilijker vol te houden. Op lokaal niveau in Oost-Duitsland wordt soms al met de AfD samengewerkt. Daar zijn in een aantal gemeenten en Landkreise AfD-politici tot burgemeester of bestuurder gekozen - daar kun je dan niet meer omheen. De AfD heeft de kiezers in de Oost-Duitse deelstaten, die zich vaak achtergesteld voelen en minder binding hebben met de traditionele West-Duitse partijen, ook daadwerkelijk iets te bieden, schreef Der Spiegel al in 2024. Daar zijn lokale AfD-politici bekend als politieagent, leraar, voetbaltrainer of lid van de vrijwillige brandweer. “In veel plaatsen is de rechtse partij zo machtig dat lokale politici zich liever met haar arrangeren in plaats van haar te bestrijden”, aldus Der Spiegel.   

De Alternative für Deutschland, ooit begonnen als een anti-europartij, is de afgelopen jaren steeds verder geradicaliseerd. De binnenlandse veiligheidsdienst Verfassungsschutz ziet haar als een bedreiging voor de democratie. AfD’ers propageren vreemdelingenhaat en antidemocratische standpunten. Ze hangen een ‘völkisch’ nationalisme aan en willen moslims en politiek andersdenkenden buitensluiten, constateerde de Verfassungsschutz meermaals. Verschillende AfD-politici onderhouden contacten met extreemrechtse organisaties en netwerken. Ook zeggen AfD-politici dat de ‘politieke elite’ in Duitsland erop uit is het Duitse volk door ‘omvolking’ ten onder te laten gaan. 

Vorig jaar beoordeelde de Verfassungsschutz de AfD als geheel als extreemrechts, maar dat oordeel is onvoldoende onderbouwd, oordeelde een Duitse rechter begin dit jaar in een tussenvonnis. Tot er een definitief vonnis is, mag de dienst de partij als geheel niet zo noemen. Maar verschillende afdelingen van de partij zijn wel gekwalificeerd als bewezen extreemrechts, onder meer die in Saksen-Anhalt. 

Hoe dat rechtsextremisme van de AfD in Saksen-Anhalt eruitziet, blijkt uit haar programma voor de verkiezingen in september. Als de partij daar aan de macht komt, komt er een ‘deportatie- en remigratie-offensief’, worden vluchtelingen verplicht te werk gesteld in opvangcentra buiten de steden voordat ze worden uitgezet, wordt de publieke omroep in de deelstaat afgeschaft, moeten alle organisaties die overheidssubsidie willen een ‘patriottische basishouding’ hebben, bestaan gezinnen uit ‘vader, moeder en zoveel mogelijk kinderen’, komen er strengere regels voor abortus en gaat er geen geld meer naar de kerken. Dat laatste heeft ook gevolgen voor crèches en verzorgingstehuizen, die vaak onder de hoede van een kerk vallen. Rusland ziet de AfD in Saksen-Anhalt als partner, sancties tegen het land moeten worden opgeheven.

De lobby voor Rusland zie je ook bij de landelijke partij. Hoewel AfD-voorzitter Alice Weidel Rusland vorig najaar opriep tot 'de-escalatie' na schendingen van het NAVO-luchtruim en consequenties aankondigde voor AfD’ers die naar het land reizen, staat de partij bekend als Rusland-getrouw. Weidels co-voorzitter Tino Chrupalla heeft zich meermaals uitgesproken tegen de sancties tegen Rusland en verschillende AfD-politici, ook in de Bondsdag, hebben nauwe banden met het Russische regime. De partij wordt bovendien verdacht van spionage: volgens alle andere partijen in het Duitse parlement misbruiken AfD-Bondsdagleden hun parlementaire recht om vragen te stellen om informatie in te winnen over bijvoorbeeld de Duitse militaire infrastructuur en bepaalde wapensystemen. Deze informatie delen ze met Rusland, luidt de beschuldiging. De voorzitter van de Bondsdagcommissie die de geheime diensten controleert, noemde de AfD een “Ruslandgetrouwe slapende cel”. Ook in de deelstaat Thüringen wordt de AfD beschuldigd van spionage. “Je krijgt de indruk dat de AfD met haar aanvragen een opdrachtenlijst van het Kremlin afwerkt”, zei de deelstaatminister van Binnenlandse Zaken daar afgelopen oktober.

Door een nepotisme-affaire, die in februari aan het licht kwam, ligt de partij opnieuw onder vuur. De zaak begon in Saksen-Anhalt maar breidde zich al snel uit naar de Bondsdag. Verschillende AfD-politici bleken familieleden van collega's op de loonlijst te hebben staan. Juridisch is dat niet verboden, maar ook in de AfD was er kritiek op deze vorm van vriendjespolitiek. 

Het rechtsextremisme, de banden met Rusland, de vriendjespolitiek: het weerhoudt Duitse kiezers er niet van om op de AfD te stemmen. In de meest recente peilingen gaat de partij gelijk op met de CDU van kanselier Merz. Als er nu Bondsdagverkiezingen zouden worden gehouden, zouden beide partijen uitkomen op 26 procent.

Merz laat sinds zijn aantreden als kanselier vorig jaar niet na te benadrukken dat de AfD een gevaar is “die ons land wil ruïneren” en dat zijn CDU niet met de AfD samenwerkt. Met “succesvol regeringswerk” kan zijn kabinet ervoor zorgen dat er geen “zogenaamde Alternative für Deutschland meer nodig is”, zei hij vorig najaar. In februari klonk het op het CDU-partijcongres al iets minder overtuigend: toen zei hij dat de CDU de strijd in Oost-Duitsland moet aangaan "om te verhinderen dat in Duitsland het rechtsradicalisme weer in de regeringen komt". Als we op de peilingen voor de deelstaatverkiezingen in september afgaan, wordt dat nog een zware dobber.

Marja Verburg is historicus en als redacteur van Duitslandweb verbonden aan het Duitsland Instituut Amsterdam.