Positie van Nederland in AI & Quantum, versterken van onze koppositie

De Nederlandse overheid wil haar koppositie op het gebied van Artificiële Intelligentie (AI) en quantum met behulp van het bedrijfsleven en de wetenschap versterken in zowel Europa alsook daarbuiten. Daartoe heeft zij reeds talloze visie- en strategiedocumenten opgesteld, waarvan enkele in dit stuk de revue zullen passeren. Slaagt de overheid in haar missie om haar doelen te behalen of dreigt Nederland zijn koppositie af te moeten staan?

Zo is er bijvoorbeeld de Overheidsbrede visie Generatieve AI van januari 2024 waarin de volgende stelling werd ingenomen: “Nederland is koploper in Europa op het gebied van veilige en verantwoorde generatieve AI-toepassingen en heeft een sterk landelijk en internationaal ecosysteem waarin volop geïnnoveerd wordt met verantwoorde generatieve AI.” Ook werd in dit document stilgestaan bij GPT-NL, waarmee het startschot voor het stimuleren van de ontwikkeling van (open) Nederlandse en Europese Large Language Models (LLM’s) in lijn met publieke waarden werd gegeven. De overheid wil dit samen met het bedrijfsleven aanpakken en daartoe de dialoog met het bedrijfsleven intensiveren. Dat klinkt als een veelbelovende ambitie.

De Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) van juni 2025 en het Nationaal AI Deltaplan van november 2025 onderstrepen die ambitie, maar stippen wel aan dat hiervoor forse investeringen nodig zijn. Ook herbevestigt de NDS de strategie om het bedrijfsleven en de wetenschap intensief te betrekken en noemt zij het gebruik van GPT-NL (of andere open taalmodellen) voor verschillende prioritaire use cases bij de overheid. In het Deltaplan wordt GPT-NL daarentegen niet genoemd, maar wél wordt er over Mistral gesproken. Met name dient er geïnvesteerd te worden in de digitale infrastructuur, waaronder de benodigde energiebehoefte1, maar ook het behoud van talent.

Van papier naar werkelijkheid

Kijkend naar de Nederlandse positie valt op dat de Nederlandse overheid, in lijn met de uitgezette strategie, sámen met het bedrijfsleven en de wetenschap wenst in te zetten op AI. Het valt dan des te meer op dat ASML, een bedrijf waarvoor Nederland miljarden euro’s uittrekt om het investeringsklimaat aantrekkelijk te houden en een gereduceerde winstbelasting heft van 15% tegen het normale tarief van 25,8%, niet investeert in het Nederlandse stokpaardje ‘GPT-NL’, maar in plaats daarvan € 1,3 miljard steekt in het Franse taalmodel Mistral. Er lijkt hier iets niet helemaal goed te gaan met het begrip ‘samen’. Verder neemt de Europese aandacht voor het Duitse SOOFI toe en lanceerde de Universiteit van Amsterdam haar eigen variant op ChatGPT, de UvA AI Chat.

Opmerkelijk genoeg heeft Nederland zich daarnaast ook nog eens aangesloten bij OpenEuroLLM, een Europees AI-project dat de concurrentie aan moet gaan met ChatGPT en Gemini. Europese bedrijven en universiteiten, waaronder de Technische Universiteit Eindhoven (TU/e) werken hierin samen aan de ontwikkeling van generatieve AI-modellen. Met al deze ontwikkelingen mag het een wonder heten dat de Nederlandse overheid zich GPT-NL nog weet te herinneren en deze dan ook daadwerkelijk wil gaan inzetten om, onder andere, brieven aan de burgers begrijpelijker te maken.

Het is overduidelijk dat de overheid de kartrekker is voor GPT-NL. In Europees verband wordt GPT-NL echter overschaduwd door, onder meer, het Franse Mistral, het Duitse SOOFI en zelfs het Zwitserse Apertus. Het ontbreekt hier aan de focus, die nodig is voor helder beleid, waarin de doelen consequent benoemd worden en er ook een stip aan de horizon staat. Dat is voornamelijk toe te schrijven aan het gegeven dat eerder vastgestelde doelen en visies niet consequent herbevestigd worden in nieuwe stukken, zoals het voorbeeld van GPT-NL versus Mistral. In plaats van bedrijven te stimuleren in GPT-NL te investeren, maakt de overheid in het Nationaal AI Deltaplan reclame voor een Franse concurrent. De Nederlandse overheid moet een duidelijke keuze maken welke van de beide markten, de Nederlandse óf de Europese, zij wenst te bedienen en dit ook gaan uitdragen. Dat ‘Digitale Zaken’ met het nieuwe kabinet verhuist van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties naar Economische Zaken en Klimaat zal daar positief aan kunnen bijdragen.

Regeltje, regeltje in het boek, welke visie heeft het goed?

Voor wat betreft de wet- en regelgeving valt op dat hierop in geen van de stukken wordt ingegaan. Zelfs niet op de Europese wet- en regelgeving, zoals onder meer de Digital Markets Act, de Digital Services Act en de AI Act, die eventuele belemmeringen opwerpen bij verdere innovatie op het gebied van AI. Een zorg die vanuit het bedrijfsleven veelvuldig wordt geuit, zoals bijvoorbeeld de actie ‘stop the clock’. Deregulatie en simplificatie van wetgeving worden nu wel, naar aanleiding van het rapport ‘The future of European competitiveness’ van Mario Draghi van september 2024, op Europees niveau besproken.

Dit heeft geresulteerd in een aantal omnibus-pakketten waarvan de ‘digitale omnibusverordening’ moet leiden tot een beter concurrentievermogen dan de huidige situatie waarin de EU kampt met stagnatie en een groter wordende achterstand ten opzichte van de Verenigde Staten en China. Onderdeel hiervan betreft de amendering van de General Data Protection Regulation (AVG) om de blokkades die ertoe leiden dat bedrijven risico’s mijden op te heffen, zoals een betere uitleg van het begrip persoonsgegevens. De politiek in Nederland is daarnaast verenigd waar het gaat om het pakken van de kansen die AI biedt, maar verdeeld waar het gaat om de versoepelingen van wetgeving en het doen van de benodigde investeringen.

Over investeringen wordt in de Tweede Kamer met regelmaat gedebatteerd. Met name in het kader van de energietransitie en de netcongestie. AI slurpt immers immens veel energie. Maar generatieve AI kan juist ook bijdragen aan het aandragen van oplossingen voor datzelfde energievraagstuk. Ook kan de energieconsumptie omlaag door AI met quantum te combineren, waardoor berekeningen sneller en efficiënter worden uitgevoerd met een lager energieverbruik. Dit maakt dat quantum heel belangrijk wordt voor AI. Een link die bevestigd wordt in het rapport ‘Focus op quantum bij de rijksoverheid’ van de Algemene Rekenkamer dat recent verscheen.

Koppeling AI en quantum

Nederland blinkt uit in deze technologie en de koppeling tussen AI en quantum is een logische. Quantumtechnologie draagt bij aan het versnellen en oplossen van complexe AI-berekeningen en problemen. De Nederlandse regering ziet quantumtechnologie dan ook als een sleuteltechnologie die radicaal nieuwe producten en diensten mogelijk maakt. Vanuit het nationaal groeifonds, zo lezen we in de Rijksbegroting 2026 van Economische Zaken, werd er € 615,2 mln. toegekend aan het project Quantum Delta NL (QDNL)2 dat inzet op de domeinen van quantumcomputers, quantumnetwerken en quantumsensoren. Ook maakt Nederland deel uit van EuroQCI, een Europees Partnerschap waarin gewerkt wordt aan de opbouw van een Quantumcommunicatie-Infrastructuur en staat Nederland wereldwijd in de top 10 landen voor onderzoek in quantumtechnologie, aldus de nationale technologiestrategie 2024.

Saillant detail: in die technologiestrategie wordt de link tussen AI en quantum niet gelegd. Evenmin wordt er gesproken over de benodigde investeringen in de digitale infrastructuur. Laat staan over de benodigde energie. Ook hier ontbreekt dus de nodige focus. En dat terwijl er wel van alles gebeurt op het gebied van investeringen. Dit valt dus niet op en kan dus ook leiden tot media-aandacht waar de feiten makkelijk over het hoofd worden gezien.

In iBestuur verscheen bijvoorveeld op 10 december ’25 een bericht dat de Nederlandse supercomputer ondermaats is voor de wetenschap en wordt een doemscenario geschetst. Snellius was van plek 7 op de ranglijst van 2015 naar de 20ste plaats gezakt in 2025. Wetenschappers wijken uit naar het buitenland voor hun complexe berekeningen. In het artikel wordt echter niets vermeld over de AI-fabriek in Groningen of de quantumcomputer in Amsterdam, die wordt aanbesteed en wordt gekoppeld aan Snellius. Het artikel baseert zich op een onderzoek van SURF en NWO. In dat rapport wordt wél op deze initiatieven gewezen. De boodschap van het rapport is dan ook dat Nederland fors dient te investeren in de digitale infrastructuur, willen we op het gebied van AI en quantum tot de wereldklasse blijven behoren. Door een gebrek aan focus worden belangrijke ontwikkelingen onderbelicht en verschijnen ook dit soort artikelen. Dat neemt echter niet de noodzaak weg om te blijven investeren in deze sleuteltechnologieën.

Een nieuw kabinet

In het nieuwe coalitieakkoord wordt het belang van de ontwikkelingen op het gebied van AI en quantumtechnologie wederom onderstreept en worden de komst van een AI-fabriek en de komst van een quantumcomputer herbevestigd. Echter is er nog steeds geen focus, kampen we met netcongestie en blijven concrete plannen uit. Hierdoor zou Nederland zomaar zijn koppositie kunnen verliezen.

Jan Valize was Tweede Kamerlid namens de PVV, alwaar hij woordvoerder was voor de vaste commissie voor Digitale Zaken. Thans is hij achter de schermen actief als consultant voor governance en digitale weerbaarheid.