1 jaar Trump: deconstructie van bestaande rechtsordes

In de beoordeling van het eerste jaar van Donald Trumps tweede termijn als president van de Verenigde Staten komt men vaak superlatieven tekort. Dat is als men al toekomt aan een ietwat afstandelijk beschouwing te midden van verschillende crises, veroorzaakt door het Amerikaanse beleid in binnen- en buitenland. Bij de snelheid waarmee diepingrijpende, fundamentele maatregelen worden genomen en beleidswijzigingen worden doorgevoerd, is het woord ‘duizelingwekkend’ misschien nog het meest toepasselijk. Als we dan toch een poging wagen om afstand te bewaren, dan zien we de ideologische en bewuste ontmanteling van de bestaande nationale en internationale rechtsordes die Amerika en de wereld lang domineerden.

Het einde van de internationale rechtsorde en Pax Americana

In een eerdere bijdrage aan De Hofvijver memoreerde Laurien Crump wat de betekenis is van de recente Nationale Veiligheidsstrategie (NSS) van Amerika voor Europa. Maar als we verder kijken in dat document zien we dat de behandeling van Europa een uitzondering is. Daar waar Europa wordt beoordeeld en veroordeeld door Amerika op basis van een verraad van bepaalde liberale en rechtsstatelijke waarden, worden andere geopolitieke entiteiten gevrijwaard van dergelijke morele oordelen. Landen — natiestaten in de woorden van de NSS — zijn soeverein en onafhankelijk, en ieders cultuur, tradities en geschiedenis moet worden gerespecteerd. Behalve dan die van Europa. Het beleid ten aanzien van Europa en de rest van de wereld overlapt als het gaat om het lot van multilaterale instituties zoals de Europese Unie en de Verenigde Naties. Dergelijke instituties passen namelijk volgens de NSS niet in de visie van een wereld van zuiver soevereine, onafhankelijke staten. Het naoorlogse tijdperk van multilaterale instituties dat al langer aan erosie onderhevig is, werd met de NSS in essentie de wacht aangezegd.

Maar ook andere elementen van de moderne internationale rechtsorde bestaande uit fundamentele principes en verdragen staan onder extreme druk, mede door Amerika. De tactiek van het opleggen van importheffingen en het starten van handelsoorlogen ondermijnt het regime van vrijhandel dat globalisering en groeiende wereldwijde welvaart mogelijk maakte. Fundamentele volkenrechtelijke regels als non-interventie en het verbod op het gebruik van geweld worden zonder blikken of blozen geschonden, zoals in Venezuela, en mogelijk Groenland. Amerika permitteert zich dit soort dreigementen en acties omdat Amerika — zoals weer blijkt uit de NSS — een ‘Trump corollary’ op de aloude Monroe-doctrine heeft gevestigd, waarbij kort gezegd het gehele westelijk halfrond als de Amerikaanse achtertuin wordt beschouwd. En zo zien China en Rusland dat volgens Amerika ook. Het is de politiek van grootmachten uit de negentiende eeuw, inclusief invloedssferen, ontdaan van mondiale regels van de instituties waarin die regels worden voorgesteld, besproken, aangenomen, en ja, ook gehandhaafd. Zoals de laatste tijd wel vaker is gesteld door voor- en tegenstanders, bestaat de nieuwe internationale rechtsorde uit het recht van de sterkste.

Deconstructie van de liberale democratische rechtsstaat

De NSS is een reflectie van dezelfde ideologie van wat wel ‘Nieuw Rechts’ wordt genoemd, dat het Amerikaanse binnenlandbeleid van de regering op dit moment beheerst. Het is een coalitie van groepen zoals nationaalconservatieven, postliberalen, en de gewone MAGA-stemmer. Trump was vaandeldrager voor hun onvrede, maar deze onvrede heeft inmiddels een intellectuele basis of formulering gekregen waarin alle drie de aspecten van de liberale democratische rechtsstaat het moeten ontgelden.

Het liberalisme is volgens Nieuw Rechts te ver doorgeschoten in het ‘bevrijden’ van het individu en vervullen van allerlei individuele voorkeuren, ook door de overheid. De sociale cohesie in westerse samenlevingen is daarom ver te zoeken. Deze beweging moet ook reactionair optreden om een culturele omslag te bereiken, zoals het verzekeren van een machtspositie die langer duurt dan tot de volgende verkiezingen. Het manipuleren van verkiezingen was daarom ook het afgelopen jaar aan de orde van dag, bijvoorbeeld door gerrymandering. De federale overheid probeert ook steeds meer grip te krijgen op de verkiezingen voor federale ambten, terwijl dit duidelijk grondwettelijk voorbehouden is aan de vijftig staten.

Het meest alarmerende is misschien wel de ontwrichting van de rechtsstaat in brede zin, en dat begint met een basale anti-rechtsstatelijke houding. Die uit zich in de wijze waarop in de besluitvorming en de besluiten wordt omgegaan met de wettelijke kaders. Juridische argumenten, juridische basis worden er soms met de haren bijgesleept, tot het breekpunt opgerekt en te kwader trouw toegepast. Daarnaast wordt deze regering gekenmerkt door verregaande centralisatie van de uitvoerende macht ten koste van de grondwettelijke bevoegdheden van het Congres. Voorbeelden zijn de importheffingen, het uithollen en opheffen van onafhankelijke bestuursorganen, de pogingen om bewindvoerders te ontslaan. Het is een fikse ontwrichting van de structuur en balans in de scheiding der machten, en dat is ook precies de bedoeling. Ook de vijandige houding tegenover de rechter valt te verklaren uit de wens om een sterke uitvoerende macht tot stand te brengen en om een nieuwe elite te vormen die met energie en kracht de ‘common good’ moet bewaken en bevorderen.

Er zijn dan ook geen ‘rechten’, maar individuele voorkeuren die mogen voortkomen uit dat ‘common good’. Dit zienswijze komt tot uitdrukking in de juridisch nogal voortvarende wijze waarop het immigratiebeleid wordt uitgevoerd, of hoe onwelgevallige stemmen op universiteiten of in de media vanuit de overheid worden bejegend, namelijk zonder veel respect voor procesrecht, persvrijheid, en vrijheid van meningsuiting.

Geen licht aan het einde van de tunnel

De aanvallen op de democratische rechtsstaat zijn erop gericht het liberalisme terug te draaien, maar weerspiegelen dus ook een waardering van de democratie op zichzelf. Deze beweging toont hoe de democratische rechtsstaat volgens deze postliberale ideologie die in 2025 de macht heeft gekregen, eruit moet zien. En het lijkt in weinig op de huidige staatsinrichting of de moderne westerse, rechtsstatelijke cultuur waarin het individu centraal staat.

Kenneth Manusama is Amerika-kenner, onder andere op het Amerikaanse constitutionele recht