Vrijwilligers in het verkiezingsproces

Op woensdag 18 maart konden in 340 gemeenten kiezers naar het stembureau voor de gemeenteraadsverkiezingen. De leden van de stembureaus zijn vrijwilligers. Zij controleren de identiteit van de kiezer, delen de stembiljetten uit en tellen na 21:00 uur de stemmen. Minder bekend is dat ook op donderdag 19 maart verkiezingsvrijwilligers actief zijn. Ook dan tellen zij stemmen en controleren ze de eerste telling van woensdagavond. Bij een verkiezing zijn in totaal ruim 125.000 vrijwilligers betrokken. Zij spelen een onmisbare rol in onze verkiezingen.

Een deel van de gemeenten geeft aan moeite te hebben met het vinden van voldoende (gekwalificeerde) vrijwilligers. Daarom heeft de Kiesraad hiernaar onderzoek gedaan. Hoe zorgen we er samen met gemeenten voor dat er voldoende (gekwalificeerde) vrijwilligers zijn? En wat kunnen we leren van andere landen? De Kiesraad gebruikt de informatie uit dit onderzoek om gemeenten te ondersteunen bij de werving en training van verkiezingsvrijwilligers.

Kennis en ervaring

Iedereen die op 18 maart zijn stem heeft uitgebracht, heeft daarbij te maken gehad met stembureauleden. Dat zijn er minimaal drie per stembureau: een (plaatsvervangend) voorzitter en minstens twee gewone stembureauleden. Samen maken zij het stemmen mogelijk en vanaf 21:00 uur tellen zij de stemmen, eventueel aangevuld met enkele tellers. Om deze taken goed uit te voeren krijgen zij voorafgaand aan de verkiezingsdag allemaal een (digitale) training van de gemeente. Naast kennis is ervaring belangrijk om het werk op een stembureau goed uit te voeren. Stembureauleden met ervaring kunnen gemeenten wel vinden, maar voorzitters met ervaring zijn schaars.

Gemeentelijk stembureau op donderdag

De manier van tellen op donderdag is afhankelijk van de door de gemeente gekozen werkwijze. Ruim de helft van de gemeenten (veelal de grotere gemeenten) telt op de verkiezingsavond alleen de stemmen per lijst. Op donderdag tellen ze de stemmen per kandidaat. De overige gemeenten tellen op verkiezingsavond zowel de stemmen per lijst als per kandidaat.

Tijdens de zitting van het gemeentelijk stembureau op donderdag zijn vooral ambtenaren bezig met de meer specialistische taken, zoals de invoer van de uitslagen in de ondersteunende software of het controleren van het proces-verbaal. In kleinere gemeenten zijn op de donderdag vaak alleen ambtenaren betrokken en geen vrijwilligers.

Internationale verschillen in werving van stembureauleden

Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de werving van vrijwilligers. Vrijwel iedereen ouder dan 18 jaar kan zich aanmelden. De animo verschilt per verkiezing. Met name de Europese Parlementsverkiezing en de dubbele verkiezingen voor de Provinciale Staten en waterschappen zijn minder populair onder vrijwilligers of worden door hen als een grote uitdaging gezien. Voor de werving benaderen gemeenten mensen die al eerder verkiezingsvrijwilliger zijn geweest en eigen ambtenaren. Daarnaast verspreiden gemeenten advertenties via (sociale) media. Een extra uitdaging is de vergrijzing van de vrijwilligers, waardoor niet iedereen meer in staat is om goed te kunnen bijdragen.

Niet elk land werkt met vrijwilligers. In België kan iedereen worden aangewezen om mee te helpen als stembureaulid. Een weigering zonder goede reden kan resulteren in een boete van 400 euro. De voorzitters van het stembureau worden aangewezen op basis van een lijst van beroepen, met voornamelijk ambtenaren en juridische professionals. Hierdoor kan er een goede mix van kwaliteit en representativiteit op het stembureau zitten. Nadeel is dat gedwongen stembureauleden minder gemotiveerd zijn en vaak geen training willen volgen.

In Oostenrijk dragen politieke partijen mensen aan om mee te helpen op het stembureau. Dit draagt bij aan een representatief stembureau. Maar deze bron kan niet voor voldoende vrijwilligers zorgen in een tijd waarin politieke partijen relatief weinig leden hebben. In India zijn alle stembureauleden in dienst van de verkiezingsautoriteit. Dit helpt bij een professionele organisatie, maar tegelijkertijd is hierdoor de verkiezing minder van de samenleving.

De verkiezingsvrijwilliger

Vrijwilligers vormen geen dwarsdoorsnede van de samenleving. De gemiddelde leeftijd ligt rond de 60 jaar. Slechts 13% van de stembureauleden is jonger dan 45 jaar. Hierbij speelt mee dat de werkzaamheden op woensdag zijn en tot diep in de nacht (kunnen) duren. In veel Europese landen vinden de verkiezingen op zondag plaats, waardoor vrijwilligers dit makkelijker kunnen combineren met werk of zorgtaken.

Op het stembureau is de verhouding man-vrouw vrijwel gelijk. Bij het gemeentelijk stembureau helpen in meerderheid (59%) vrouwen mee. De vrijwilligers zijn in meerderheid theoretisch opgeleid, terwijl dit voor iets meer dan een derde van de bevolking geldt. Vooral de groep Nederlanders met maximaal een middelbareschooldiploma of een afgeronde MBO1-opleiding is ondervertegenwoordigd.

Sommige vrijwilligers zijn gevraagd om te helpen door hun werkgever. 18% van de stembureauleden zijn namelijk ambtenaren van de eigen gemeente. Dit geldt voor ruim een derde van de voorzitters op het stembureau. Van alle mensen die op donderdag helpen bij het gemeentelijk stembureau, is ruim een derde ambtenaar van de eigen gemeente.

Voor gemeenten die moeite hebben met werven, kan het een uitkomst zijn dat eigen ambtenaren meehelpen. Ook voor de goede uitvoering van de taken kan het gemeenten helpen. Zeker voor het vinden van een goede voorzitter is een eigen ambtenaar een uitkomst. Daartegenover staat dat uit internationaal onderzoek blijkt dat de herkenbaarheid van stembureauleden een rol speelt bij het vertrouwen in het verkiezingsproces onder kiezers. Verkiezingen die worden georganiseerd vanuit de eigen gemeenschap, kunnen bijdragen aan het vertrouwen in de verkiezingen.

Motivatie stembureauleden

Stembureauleden hebben grofweg drie redenen om mee te willen helpen aan de verkiezingen. Allereerst omdat ze iets willen betekenen voor de democratie en de samenleving. Een andere reden is het sociale aspect van het werk. Tot slot vanwege de vergoeding. Dit is hetzelfde beeld dat naar voren komt uit internationaal onderzoek. Voor jongeren, mensen met een laag inkomen en nieuwe vrijwilligers speelt de vergoeding een grote rol bij de motivatie. In Nederland is de vergoeding gemiddeld tussen de 150 en 200 euro.

Vrijwilligers zijn niet alleen van groot belang voor het mogelijk maken van de verkiezingen. Wanneer een kiezer op een goede manier wordt geholpen in het stembureau, krijgt hij meer vertrouwen in het verkiezingsproces. Hiervoor zijn voldoende, goed opgeleide verkiezingsvrijwilligers nodig. Uit het oogpunt van transparantie en representativiteit is het bovendien goed als zoveel mogelijk burgers mee kunnen helpen bij de verkiezingen. Zo blijven verkiezingen van en voor de gehele samenleving.

Zie voor meer informatie:

The Human Dimension of Elections: How Poll Workers Shape Public Confidence in Elections

Vragenlijst onder vrijwilligers Tweede Kamerverkiezing 2025 | Kiesraad.nl

Vragenlijsten onder gemeenteambtenaren Tweede Kamerverkiezing 2025 | Kiesraad.nl

Niels Groeneweg is onderzoeker bij de Kiesraad.