N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.

Vrede in een tijdperk van ‘sloopkogelpolitiek’

maandag 23 februari 2026, 13:00, mw Laurien Crump

Bijna precies vier jaar na de grootschalige Russische invasie in Oekraïne staat er in Nederland wederom een nieuw kabinet op het bordes van de koning. Na een geopolitiek turbulente week met de Veiligheidsconferentie in München, trilaterale onderhandelingen over de oorlog in Oekraïne in Geneve en de eerste officiële bijeenkomst van Trumps ‘vredesraad’, lijkt vrede in Europa, Gaza en elders geen stap dichterbij. Gelet op de inhoud van zijn zoetgevooisde toespraak bleek Marco Rubio een wolf in schaapskleren, Zelensky werd wederom door een Russische partijideoloog en een Amerikaanse vastgoedmagnaat onder druk gezet om zelfs nog niet veroverde stukken van de Donbas op te geven, en Trumps onderonsje met voornamelijk autocraten en populisten in Washington heeft als voornaamste doel om de Gazastrook te reserveren als ‘Rivièra’ voor projectontwikkelaars. “WORLD PEACE”, zoals Trump het noemt, dient primair zijn eigen entourage.

Wat zou het nieuwe kabinet idealiter moeten doen, nu de wereldorde zoals we die sinds het eind van de Tweede Wereldoorlog kennen, in Davos officieel is doodverklaard? Terwijl de Canadese premier Carney “intermediate powers” in Davos ertoe opriep om niet langer een leugen te leven,1) noemde de Oekraïense president Zelensky Europa “just a salad of small and middle powers seasoned with enemies of Europe”.2) Beiden riepen ertoe op om de krachten te bundelen en zelfs Marco Rubio zei in München: “We want Europe to be strong”.3) Het ‘sterke Europa’ van Rubio is echter een ander Europa dan het Europa dat Zelensky voor ogen heeft, en Rubio’s “strong” is niet “the power of legitimacy, integrity and rules”, die Carney benoemt. Om een rechtvaardige vrede in Oekraïne, Gaza en elders dichterbij te brengen dient het kabinet dat onderscheid duidelijk te maken. Voor een duurzame vrede zijn drie punten essentieel: niet langer wensdenken, niet langer meten met twee maten en niet langer meebuigen.

Niet langer wensdenken

Het is verleidelijk om de toespraak van Marco Rubio in München als een liefdesverklaring te zien na de koude douche van JD Vance een jaar eerder; om de trilaterale besprekingen tussen de Verenigde Staten, Rusland en Oekraïne in Geneve te beschouwen als een oprechte poging voor een rechtvaardige vrede in Oekraïne; en om weer rustig te gaan slapen nu Trump Groenland noch gekocht, noch geannexeerd heeft. In een poging de betrekkingen glad te strijken noemde Rubio de Verenigde Staten “a child of Europe”. Dat kind is echter uitgegroeid tot een losgeslagen, recalcitrante en verongelijkte puber. De daden spreken boekdelen. In München zei Rubio het overleg met Europese leiders over Oekraïne af wegens andere verplichtingen. Een Europese betrokkene noemde dat “insane”, een ander zei dat een gesprek zonder de VS weinig gewicht in de schaal legde.4) Direct na München reisde Rubio door naar de twee meest populistische leiders in de Europese Unie: Robert Fico, de premier van Slowakije, en Viktor Orbán, de premier van Hongarije.

Het bezoek aan Hongarije, krap twee maanden voor de verkiezingen aldaar, was het meest saillant. Rubio en Orbán verklaarden elkaar openlijk de liefde en spraken over “a new golden age” in de wederzijdse betrekkingen.5) Met de woorden “your success is our success” benadrukte Rubio dat de Amerikaanse president de Hongaarse premier op alle mogelijke manieren zou ondersteunen. Het moge aan de vooravond van de verkiezingen in Hongarije duidelijk zijn dat dit precies is wat in de National Security Strategy bedoeld werd met het aanmoedigen van “patriotic European parties” om Europa ‘strong’ te maken.6) Tegelijkertijd heeft Trump Zelensky tijdens de gesprekken in Geneve afgelopen week weer meermaals onder druk gezet om zelfs niet veroverd grondgebied af te staan aan Rusland. De Amerikanen zijn niet uit op een eerlijke vrede in Oekraïne, maar op een snelle deal. Het rapport voorafgaand aan de Veiligheidsconferentie in München had het bij het rechte eind: de Verenigde Staten zijn de meest prominente uitdrager van de ‘sloopkogelpolitiek’ die de post-1945 wereldorde om zeep helpt.7) Met die waarheid in het achterhoofd moeten we ons niet in slaap laten sussen door Rubio, maar de realiteit onder ogen zien: de Verenigde Staten zijn ook vanuit Europees perspectief verworden van bondgenoot tot sloopkogel.

Niet langer meten met twee maten

Vrede is geen relatief begrip. Vrede is absoluut. In de ogen van de rest van de wereld heeft het westen allang de ‘moral highground’ verloren door de genocide in Gaza geen halt toe te roepen. De “leugen, waarin we leven” – in de woorden van Havel geëchood door Carney – geldt niet alleen voor het vergoelijken van Trump en zijn entourage, maar ook voor het niet-benoemen van de genocide in Gaza. Als internationaal recht geschonden wordt, moet dat veroordeeld worden, of het nu Gaza, Iran, Venezuela, Oekraïne of elders betreft. De neiging om bij onze (voormalige) ‘bondgenoten’ een oogje dicht te knijpen, geeft ook onze vijanden meer ruimte. De ruimte die Netanyahu zich heeft toegeëigend, heeft ook Poetins speelruimte vergroot.

Terwijl Carney’s speech een wake-up call was voor de westerse elite in Davos, was de ‘rules-based order’ voor het mondiale zuiden allang verleden tijd. Er is echter wel een belangrijk kwalitatief verschil met Trump aan het roer: Amerikaanse interventies zijn inderdaad geen nieuw verschijnsel, maar een Amerikaanse president die hardop zegt internationaal recht “niet nodig” te vinden, omdat hij koerst “op zijn eigen moraliteit” is dat wel.8) In de nieuwe National Defense Strategy, getiteld ‘Restoring peace through strength for a new Golden Age of America’, windt de Amerikaanse regering er geen doekjes om: “cloud-castle abstractions like the rules-based international order” zijn voorbij.9) Ook dergelijke uitspraken vergroten de speelruimte van autocraten. Als het westen niet met twee maten zou meten, zou “the rules-based international order” meer dan een abstractie kunnen zijn. Als iedereen zich aan dezelfde regels zou moeten houden, is vrede niet langer een fata morgana.

Niet langer meebuigen

Op de veiligheidsconferentie in München probeerden Amerikaanse afgevaardigden van de Democraten de Europese aanwezigen er in de wandelgangen van te overtuigen tegengas te geven tegen Trump cum suis. Een jaar meebuigen voedde Trumps wens om niet alleen Oekraïne in de uitverkoop te doen en de Venezolaanse president te kidnappen, maar ook Groenland te annexeren. Slechts de dreiging van de Europese handelsbazooka deed Trump op zijn schreden terugkeren. De taal van de macht is de taal die Trump verstaat. Dat heeft Poetin ook heel goed begrepen.

Tijdens de Koude Oorlog slaagden kleine en middelgrote Europese landen er wel in om niet langer op het menu te staan als “salad seasoned with enemies”, in de woorden van Zelensky, maar om aan tafel te zitten. Het waren juist kleine en middelgrote landen aan beide zijdes van het IJzeren Gordijn die in de jaren zeventig van de vorige eeuw het initiatief namen tot de Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa, de voorloper van de OVSE, onder andere om ervoor te zorgen dat de Amerikanen en de Sovjets niet langer over hun hoofd besluiten namen, die hen betroffen. Ook Nederland liet zo nu en dan zijn tanden zien en zocht de grenzen van de speelruimte op waar het begin jaren tachtig de plaatsing van kruisraketten op Nederlandse bodem betrof. Toen bleek dat het maken van een vuist richting de VS wel degelijk effect had. Nu is er nog veel meer reden om niet mee te buigen. Vrede, veiligheid en internationaal recht staan tegelijkertijd op het spel.

De stroomversnelling van de geschiedenis

We leven nu in een ironische omkering van de periode vlak na de Koude Oorlog. Waar de stroomversnelling van de geschiedenis tussen de val van de Berlijnse Muur op 9 november 1989 en de eenwording van Duitsland op 3 oktober 1990 het “einde van de geschiedenis” en een enkele reis richting liberale democratie leek in te luiden, gaat de geschiedenis nu weer met volle kracht vooruit – of is het achteruit?10) Westers triomfalisme heeft plaatsgemaakt voor een Amerikaanse sloopkogel, die diezelfde liberale democratie dreun na dreun verkoopt. Trump is een anti-Gorbatsjov, die het bondgenootschap onder zijn hoede niet liet imploderen door de lidstaten meer ruimte te geven, maar die het van binnenuit uitholt door de bondgenoten tot vazal te degraderen of zelfs te willen annexeren.

Het feit dat de woorden “peace” en “international law” voor het eerst sinds jaren níet voorkwamen in de slotverklaring van de NAVO-top in 2025 is veelzeggend.11) Een NAVO zonder moreel fundament plaveit de weg naar een ‘vrede’ op Trumpiaanse termen. In het coalitieakkoord schemert enig besef hiervan door. De Verenigde Staten worden niet in verband met ‘vrede’ genoemd en de nadruk ligt op een Nederland dat het voortouw neemt in Europa.12) De coalitie distantieert zich minder van de VS dan de verkiezingsprogramma’s van sommige coalitiepartners en de genocide in Gaza wordt niet expliciet benoemd. Hoewel er voldoende ruimte in het akkoord zit om van de ’rules-based order’ meer te maken dan een abstractie, is een steviger vuist nodig als antwoord op de sloopkogelpolitiek. Aan de slag.

19 februari 2026 - Een volgende versie van dit artikel komt in Atlantisch Perspectief